MONOSIT DISFUNKSIYASINI REAL VAQT REJIMIDA QON KISLOTALILIK KO'RSATKICHI TEBRANISHLARINI KUZATISH ASOSIDA ANIQLASH UCHUN BIOSENSOR YONDASHUVLAR

Monositlar immun tizimining muhim hujayralari bo‘lib, ularning disfunksiyasi turli yallig‘lanish kasalliklari, sepsis, ateroskleroz va autoimmun patologiyalarning rivojlanishida asosiy rol o‘ynaydi. So‘nggi o‘n yillikdagi tadqiqotlar monositlarning funksional holati ularning hujayra ichidagi pH (pHi) darajasi bilan chambarchas bog‘liqligini ko‘rsatmoqda. Kislotalilik ko‘rsatkichining o‘zgarishi monositlarning fagotsitar faolligi, sitokin ishlab chiqarishi va reaktiv kislorod turlarini generatsiyalash qobiliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu sharhda monosit disfunksiyasini pHi tebranishlarini real vaqt rejimida kuzatish asosida baholash uchun ishlab chiqilgan zamonaviy biosensor texnologiyalari tahlil qilinadi. An’anaviy pH o‘lchash usullari (floresan problar, mikroelektrodlar) invazivlik, past vaqtinchalik rezolyutsiya va hujayra ichidagi kompartamentlarni differensial baholashning imkoni yo‘qligi kabi kamchiliklarga ega. So‘nggi yillarda sirt kuchaytirilgan Raman spektroskopiyasi (SERS) asosida ishlab chiqilgan optik nanosensorlar, pH-sensitiv floroforlar bilan modifikatsiyalangan oltin nanozarrachalar va yuqori o‘tkazuvchanlikka ega maydon effektli tranzistorlar (ISFET) asosidagi biosenzorlar monositlarda pHi dinamikasini real vaqt rejimida, invaziv bo‘lmagan holda kuzatish imkoniyatini yaratdi. Ushbu texnologiyalar fagolizosomal kislotalanish jarayonini, Na+/H+ antiporteri faolligini va yallig‘lanish signalizatsiyasiga javoban pHi o‘zgarishlarini yuqori aniqlikda qayd etishga imkon beradi. Mukovistsidoz, revmatoid artrit va Altsgeymer kasalligida monositlarning fagolizosomal kislotalanishidagi nuqsonlar aynan shunday biosensor yondashuvlar yordamida aniqlangan. Ushbu sharhda turli biosensor platformalarining analitik va funksional xarakteristikalari, ularning klinik qo‘llash imkoniyatlari va mavjud cheklovlari tizimli ravishda yoritiladi. Shuningdek, pHi tebranishlari va monosit disfunksiyasi o‘rtasidagi patofiziologik bog‘liqlikning molekulyar mexanizmlari, jumladan vakuolyar H+-ATPaza va Na+/H+ almashinuvchisi (NHE) rollari muhokama qilinadi. Keng qamrovli adabiyotlar tahlili asosida monositlarda pHi monitoringi uchun optimal biosensor platformasini tanlash mezonlari va kelajakdagi tadqiqot yo‘nalishlari belgilab berilgan.