PH-BOG'LIQ EPIGENETIK O'ZGARISHLAR NEYTROFILNING QISQA UMRLI HUJAYRADA HAM "XOTIRA"SIMON JAVOBI BORMI?

So‘nggi o‘n yillikdagi immunologiyaning asosiy paradigmasi o‘zgarishi natijasida adaptiv immunitetning xotirasiga xos xususiyat deb hisoblangan immunologik xotira endi tug‘ma immunitet hujayralariga ham tatbiq etila boshlandi. “Trained immunity” yoki “mashq qilingan immunitet” deb nomlanuvchi bu hodisa, monotsitlar, makrofaglar va tabiiy killer hujayralar kabi tug‘ma immun hujayralarining dastlabki stimuldan so‘ng epigenetik va metabolik qayta qurilishlar orqali keyingi stimullarga kuchliroq javob qaytarish qobiliyatini ifodalaydi. Ammo bu xotiraning eng qisqa umr ko‘ruvchi va yadro tuzilishi jihatidan eng murakkab hujayralardan biri bo‘lgan neytrofillarga qanchalik taalluqli ekanligi, ayniqsa, to‘qima mikro muhitining muhim parametri – pH omili bilan bog‘liq holda, hali to‘liq o‘rganilmagan. Ushbu maqola pH-bog‘liq epigenetik mexanizmlar orqali neytrofillarda “xotira”simon javob shakllanishi mumkinligi haqidagi zamonaviy ilmiy qarashlarni tahlil qiladi. So‘nggi tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yallig‘lanish o‘chog‘ining xarakterli belgisi bo‘lgan to‘qima atsidozi, BRD4 oqsili kabi transkripsion kondensatlar faoliyatini o‘zgartirish orqali makrofaglarning yallig‘lanish javobini qayta dasturlaydi [2, 5]. Shu bilan birga, suyak ko‘migidagi gematopoetik ildiz va progenitor hujayralar (GIPH) tomonidan shakllanadigan “markaziy” mashq qilingan immunitet kontseptsiyasi neytrofillar kabi qisqa umrli hujayralarda ham uzoq muddatli funksional o‘zgarishlar bo‘lishi mumkinligiga asos yaratadi. Candida albicans yoki b-glukan kabi stimullar ta’sirida bo‘lgan GIPHlar keyinchalik differensiyalangan neytrofillarning mitoxondrial ROS ishlab chiqarish qobiliyatini oshirib, ularni “mashq qilingan” holatga keltirishi mumkin [4]. Neytrofillarning o‘zida esa, yallig‘lanish jarayonida IL-10 kabi sitokinlarga bo‘lgan sezgirlikning yo‘qolishi histon H3 ning lizin 4 (H3K4me3) va boshqa post-translatsion modifikatsiyalari bilan bog‘liq epigenetik o‘zgarishlar natijasida yuz beradi [6]. Bu hodisa neytrofillarning atrof-muhitga moslashuvchanligi va qisqa muddatli “plastikligi”ni namoyon etadi. Bundan tashqari, gipoksiya sharoiti neytrofil progenitor hujayralarida histonlarning parchalanishiga (clipping) va H3K4me3 belgilarining yo‘qolishiga olib kelishi mumkin, bu esa yangi hosil bo‘lgan neytrofillarning funksional sustligiga sabab bo‘ladi [10]. Shu nuqtai nazardan, pH o‘zgarishlari ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri neytrofillarning epigenomiga ta’sir etib, ularning keyingi stimullarga javobini o‘zgartirishi mumkin. Ushbu maqolada, pH omili va epigenetik mexanizmlar (xususan, histon modifikatsiyalari va DNKning joylashuv o‘zgarishlari) o‘rtasidagi bog‘liqlik, neytrofillarning funksional xotirasi kontekstida tahlil qilinadi. Shuningdek, tuzga sezgirlik gipertenziyasida kuzatiladigan “tuz xotirasi” fenomeni va izolevuglandinlar orqali histon H1 ning modifikatsiyalanishi kabi yangi epigenetik mexanizmlar neytrofillar uchun ham potensial ahamiyatga ega ekanligi muhokama qilinadi [9]. Xulosa qilib aytganda, neytrofillarning qisqa umri ularning uzoq muddatli xotiraga ega bo‘lishiga to‘sqinlik qilmasligi mumkin; aksincha, suyak ko‘migi darajasida yoki hujayraning o‘zida kechadigan pH-sezgir epigenetik dasturlash ularning funksional fenotipini shakllantirib, yallig‘lanish va infektsiyalarga qarshi javobda muhim rol o‘ynaydi.