ALKALOZ SHAROITIDA VIRUSLI YALLIG'LANISHDA NEYTROFIL ROLI NETS VA ALVEOLYAR SHIKAST

Oʻtkir respirator distress sindromi (ARDS) yuqori o‘lim darajasiga ega bo‘lgan, tez rivojlanuvchi, diffuz alveolar shikastlanish bilan kechadigan klinik sindromdir. Virusli etiologiyali ARDS patogenezida neytrofillar va ular tomonidan hosil qilinadigan neytrofil hujayra tashqi tuzoqlari (NETs) markaziy o‘rin tutadi. So‘nggi yillarda olib borilgan tadqiqotlar, ARDSda kuzatiladigan metabolik va gaz almashinuvidagi o‘zgarishlar, xususan, alkaloz, neytrofillar funksiyasiga va NETs hosil bo‘lish jarayoniga (NETosis) sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini ko‘rsatmoqda. Mazkur ilmiy maqola, alkaloz sharoitida virusli qo‘zg‘atuvchilar ta’sirida yuzaga keladigan ARDSda neytrofillarning patogen roli, ayniqsa NETs hosil bo‘lish mexanizmlari va bu jarayonning alveolyar shikastlanishdagi o‘rniga bag‘ishlangan. Maqolada, neytrofillarning biologiyasi, ularning yallig‘lanishdagi klassik funksiyalari (fagotsitoz, degranulyatsiya, reaktiv kislorod turlarining – ROS hosil bo‘lishi) va NETsning tuzilishi hamda shakllanish yo‘llari (suyuqsiz va mitoxondrial NETosis) haqida batafsil ma’lumot beriladi. Shuningdek, virusli infektsiyalar (xususan, SARS-CoV-2, gripp viruslari) neytrofillarni qanday qilib "aldab" NETs hosil qilishga undashi va bu jarayonning dastlab himoya mexanizmi bo‘lib, keyinchalik qanday qilib patologik tus olishi tahlil qilinadi. ARDSda keng tarqalgan alkaloziya holati (nafas olish alkalozidan tortib, aralash metabolik alkalozgacha) neytrofillar faoliyatiga ikki xil ta’sir ko‘rsatishi mumkin: hujayra ichi pH o‘zgarishi neytrofillarning apoptozini kechiktirishi, ularning yashash muddatini uzaytirishi va shu bilan yallig‘lanishni surunkali tusga keltirishi yoki ROS ishlab chiqarish va neytrofil elastaza (NE) faolligini oshirish orqali NETosisni kuchaytirishi mumkin. Maqolada, alkalozning NETs tarkibidagi proteinlar (citH3, MPO, NE) va DNKning barqarorligiga, ularning proteolitik faolligiga ta’siri haqidagi so‘nggi ilmiy farazlar muhokama qilinadi. Alveolyar shikastlanish nuqtai nazaridan, NETslarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri alveolyar epiteliy va kapillyar endoteliy hujayralariga sitotoksik ta’siri, ular yordamida trombotsitlar bilan birgalikda mikrotrombozlar hosil qilib, o‘pka perfuziyasini buzishi va gialin membranalar shakllanishiga qo‘shgan hissasi yoritiladi. Shuningdek, NETslarning alveolyar makrofaglar bilan o‘zaro ta’siri, ularni yanada kuchli yallig‘lanishga (NLRP3 inflyamazomasi orqali) undashi va to‘qima remodeling jarayonlariga salbiy ta’siri tahlil qilinadi. Maqolaning maqsadi, alkaloz va virusli ARDS o‘rtasidagi murakkab bog‘liqlikni neytrofil-NETs aksi orqali tushuntirish va ushbu yo‘nalishdagi yangi terapevtik strategiyalarni (masalan, NETsni yo‘q qiluvchi DNase I, neytrofil elastaza ingibitorlari, pH ni normallashtirish) ishlab chiqish uchun nazariy asos yaratishdir. Xulosa qilib aytganda, alkaloz sharoitida virusli ARDSda neytrofillar va NETlar nafaqat yallig‘lanishni kuchaytiradi, balki to‘g‘ridan-to‘g‘ri alveolyar shikastlanishga olib kelib, kasallik prognozini og‘irlashtiradi.