Putten uit de Haarlemse Geschiedenis

Universiteit Leiden voert samen met Bureau Digitaal Erfgoed een project uit in het kader van een DANS Klein Data-Project. De centrale vraag in het KDP-onderzoek is hoe de ruimtelijke verbreiding van water- en beerputten in termen van privé, semi-openbaar en openbare domein zich heeft ontwikkeld in de pre-industriële (1200-1800) stad. Verschuivingen kunnen duiden op veranderende sociale cohesie binnen de stedelijke gemeenschap.In de pre-industriële stad waren beer- en waterputten dikwijls geen privé- voorzieningen; ze werden beheerd door een collectief, een kleinere of een grotere ‘putgemeenschap’. Zo is uit de historische bronnen bekend dat Zutphen was opgedeeld in waterputgemeenschappen (Benders/De Boer 2012). De leden van een waterputgemeenschap, zo’n 25 huishoudens groot, onderhielden gezamenlijk de waterput die in de openbare ruimte gesitueerd was (denk aan de dorpspomp). Het waren micro-gemeenschappen die zich ontwikkelden tot of samenvielen met gebuurten, een sociaal verband dat in de grote steden van vitaal belang is geweest. De opkomst van privé-waterputten en waterkelders in de 17de eeuw op het eigen erf, zoals uit stadsarcheologische bronnen bekend is, doen vermoeden dat het belang van dergelijke waterputgemeenschappen in de Vroeg-Moderne tijd afnam. Eenzelfde soort ontwikkeling van publiek naar privaat is te zien bij beerputten. Beerputten zijn anders dan waterputten veelal gelegen in de semi-openbare achtertereinen. Ze werden in de Late Middeleeuwen door enkele buren gedeeld. Uit historische bronnen in Brugge is bekend dat dergelijke gemeenschappelijke voorzieningen in de Vroeg Moderne tijd vaker werden omgezet in een privé-voorziening (Deneweth 2008). Indien de bovengenoemde ontwikkelingen indicatief zijn voor een bredere culturele omslag dan zou dat een sterke aanwijzing vormen dat de sociale cohesie binnen de stadsgemeenschap verschuift. In meer algemene termen geformuleerd: de verschuivingen in het privédomein beïnvloeden ontwikkelingen op het publieke domein. Dit laatstgenoemde thema is bekend geworden door het onderzoek van de Franse cultuurhistoricus Philip Ariès en het wordt ook wel aangeduid als ‘één van de grote thema’s uit de geschiedenis’ (Garner 2007).De afgelopen jaren zijn in Nederlandse steden honderden beerputten en tientallen waterputten opgegraven en archeologisch gedocumenteerd. Van zeven steden zijn binnen een eerder uitgevoerd NWO-project, The town as a body social, de gegevens bij elkaar gebracht in een database. De opkomst en de ondergang van het fenomeen beerputten zijn onderzocht en in het proefschrift De stad, het vuil en de beerput gepresenteerd (Van Oosten 2013). Openbare waterputten en waterpompen zijn bovendien afgebeeld op historische kaarten.Voortbouwend op deze diachrone analyse en op een analyse van historische kaarten wordt in dit zogenaamde DANS-Kleine Dataproject (KDP) een ruimtelijke analyse uitgevoerd van beer- en waterputten in Haarlem. Daartoe wordt een met behulp van semantisch-webtechnologie een digitale kaartapplicatie ontwikkeld. De kaartapplicatie wordt gebruikt om een wetenschappelijke analyse uit te voeren waarvan de resultaten in een artikel verwerkt worden. Daarnaast wordt de kaartapplicatie gebruikt ten bate van een publiekspresentatie in het Archeologisch Museum Haarlem bij een tentoonstelling met als thema Putten uit de Haarlemse geschiedenis. De tentoonstelling wordt in het voorjaar van 2015 geopend.莱顿大学（Universiteit Leiden）与数字遗产局（Bureau Digitaal Erfgoed）合作开展研究，项目依托DANS小型数据项目（DANS Klein Data-Project）框架展开。该项目的核心研究问题为：1200年至1800年的前工业化城市中，水井与储酒井的空间分布如何随私有、半公有与公有领域的变迁而演变——此类空间分布变化可反映城市社群内部社会凝聚力的演变。在前工业化城市中，水井与储酒井通常并非私人专属设施，而是由特定集体——或大或小的“井泉社群”——负责管理。据历史文献记载，聚特芬（Zutphen）曾被划分为多个水井社群（Benders/De Boer 2012）。这类水井社群通常涵盖约25户家庭，共同维护设置于公共空间的水井（例如乡村公共水泵）；它们是逐步形成或与邻里社群重合的微型社群，这类社会联结在近代早期城市中曾发挥至关重要的作用。17世纪时，城市考古资料显示私人水井与地下储水设施开始在私人地产上兴起，这暗示这类井泉社群的重要性在近代早期呈下降趋势。储酒井也呈现出从公有向私有转型的类似发展轨迹。与水井不同，储酒井大多坐落于半公有后院中，中世纪晚期由相邻住户共同使用。据布鲁日（Brugge）的历史文献记载，这类公共设施在近代早期愈发频繁地被转化为私人专属设施（Deneweth 2008）。若上述发展趋势可代表更广泛的文化转向，则足以证明城市社群内部的社会凝聚力发生了变迁。简言之：私有领域的变迁会影响公共领域的发展。这一主题因法国文化史学家菲利普·阿里耶斯（Philip Ariès）的研究而广为人知，亦被称为“历史学核心主题之一”（Garner 2007）。近年来，荷兰境内多座城市已发掘出数百座储酒井与数十座水井，并完成考古建档。在早前一项由荷兰科学研究组织（NWO）资助的“作为社会有机体的城镇”（The town as a body social）项目中，七个城市的相关数据已被整合至数据库中。储酒井的兴衰历程已得到系统研究，并在博士论文《城市、污物与储酒井》（De stad, het vuil en de beerput，Van Oosten 2013）中完整呈现。此外，公共水井与水泵亦被绘制于同期历史地图之上。本项DANS小型数据项目即依托上述历时性分析与历史地图分析，对哈勒姆（Haarlem）的储酒井与水井开展空间分析。研究团队将借助语义网技术（semantic-webtechnologie）开发一款数字化地图应用程序，用于开展科学分析，分析结果将整理为学术论文发表。同时，该地图应用程序将服务于哈勒姆考古博物馆“哈勒姆历史井泉”特展的公众展示环节。该特展将于2015年春季对外开放。