Archeologisch bureauonderzoek Herstel kades Ossenzijl en Zwartsluis te Ossenzijl en Zwartsluis, gemeente Steenwijkerland en gemeente Zwartewaterland (OV)

<p>Laagland Archeologie heeft in juni 2025 een Archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd aan de kades van Ossenzijl en Zwartsluis te Ossenzijl en Zwartsluis. Het onderzoek vond plaats in verband met de ruimtelijke procedure rondom de herstelwerkzaamheden bij beide sluizen en bijbehorend kadeherstel nabij de (voormalige) sluiscomplexen.</p><p>
Het onderzoek is uitgevoerd conform protocol SIKB 4002.
Het bureauonderzoek had tot doel een archeologisch verwachtingsmodel op te stellen. Centraal staat daarbij de vraag of en zo ja welke archeologische resten (complextype, datering, diepteligging en gaafheid) in het plangebied kunnen worden verwacht. Hiertoe zijn landschappelijke, archeologische en historische bronnen geraadpleegd.</p><p>
Ossenzijl</p><p>
Het plangebied ligt in het Overijssels-Gelders zandgebied. Uit geraadpleegde palaeogeografische kaarten blijkt dat gedurende de laatste ijstijd (het Weichselien, 116.000 – 11.500 voor heden) het plangebied in of in de buurt van een rivierdal ligt. Tussen 5500 en 3850 voor Chr. raakt het plangebied in Ossenzijl (grotendeels) met veen bedekt. Tussen 800 en 1500 na Chr. loopt er een uitloper van de Zuiderzee tot voorbij het plangebied. Deze uitloper vormt later de basis voor rivier/beek De Lenge. Deze is in dezelfde periode ook al bedijkt. Op de geomorfologische kaart is het plangebied niet gekarteerd. In de omgeving van het plangebied liggen zones met ontgonnen veenvlaktes. Op het AHN te zien dat het centrale deel van het plangebied hoger ligt dan de rest van de omgeving. Ook is te zien dat de bebouwing iets hoger ligt dan de omliggende weilanden. Bodemkundig is het plangebied ook niet gekarteerd. In de buurt zijn koopveengronden en vlierveengronden aangegeven. In de omgeving van het plangebied zijn geen archeologische resten bekend.</p><p>
Aan het begin van de 15e eeuw wordt door de famillie Osse een Sluis (zijl) aangelegd op de plek die nu Ossenzijl wordt genoemd. Rond 1564 is Ossenzijl alleen nog maar een sluis. Rond de tijd van de kadastrale minuut van 1832 heeft zich een gehucht rondom de sluis gevormd. </p><p>
Over onderhoud en andere werkzaamheden aan de sluis is weinig bekend. In het Deventer Dagblad wordt in het jaar 1899 onderhoud aan de sluis vermeld. Ook geeft dit dagblad in 1927 aan dat de sluis zal worden afgebroken. In 1982 worden de oostelijke wand en aansluitende houten beschoeiing van de voormalige sluis gerenoveerd. In stukken over dit onderhoud wordt genoemd dat het muurwerk uit de 19e eeuw dateert.</p><p>
Zwartsluis</p><p>
Het plangebied ligt in het Overijssels-Gelders zandgebied. Uit geraadpleegde palaeogeografische kaarten blijkt dat gedurende de laatste ijstijd (het Weichselien, 116.000 –11.500 voor heden) het plangebied in of in de buurt van een rivierdal ligt. Tussen 3850 en 2750 voor Chr. heeft in het plangebied veengroei plaatsgevonden. Tussen 500 voor Chr. en 100 na Chr. reikt een uitloper van de Zuiderzee tot aan het plangebied. Deze uitloper vormt later de loop van rivier het Zwarte water. Het water ter hoogte van Zwartsluis is tussen 1500 en 1800 na Chr. bedijkt. Op de geomorfologische kaart is het plangebied niet gekarteerd. In de omgeving van het plangebied liggen zones met doorbraakwaaiers. Op het AHN is te zien dat de wegen door de noord- en zuidzijde van het plangebied bijna 1 m hoger liggen dan het omliggende landschap. Deze verhogingen betreffen dijken. Bodemkundig is het plangebied ook niet gekarteerd. In de buurt ligt een zone met overslaggronden.
In de omgeving van het plangebied zijn archeologische resten uit de Nieuwe Tijd bekend. </p><p>
De sluis in het plangebied betreft de Arembergersluis. Deze sluis maakt onderdeel uit van de Arembergergracht. In 1560 gaf Jan van Ligne, Graaf van Aremberg de opdracht om deze sluis aan te leggen. In 1577 werd deze sluis voltooid. De sluis leed daarna nog oorlogsschade in 1583. In 1598 werd de Aremberger Gracht afgedamd. De weduwe van Aremberg had echter opdracht gegeven om aan de Veneweg een nieuwe sluis te bouwen. Deze sluis werd begin 17e eeuw bij een zware storm verwoest. In 1616 werd besloten, op aan de Veneweg, een nieuwe sluis te bouwen. Deze kwam in 1620 gereed.</p><p>
Van 1709 tot en met 1980 zijn in totaal 8 renovaties bekend. De meeste van deze renovaties betreffen het onderhoud aan de sluis doormiddel van droogleggen, uitbaggeren, schoonmaken en repareren/vervangen van beschoeiingen. Verder wordt in 1826 de oorspronkelijke sluis gesloopt en herbouwd. Ook wordt op dit moment een ophaalbrug gerealiseerd.</p><p>
Advies op basis van verwachtingsmodel</p><p>
Op basis van de resultaten van het bureauonderzoek geldt voor beide plangebieden een hoge verwachting voor resten uit de periode Late Middeleeuwen – Nieuwe Tijd.</p><p>
Vanwege de aard van de toekomstige werkzaamheden adviseren we vervolgonderzoek in de vorm van opgraven variant archeologische begeleiding. Voorafgaand aan dit onderzoek moet een Programma van Eisen (PvE) worden opgesteld. Dit PvE geeft de wetenschappelijke kaders aan waarbinnen dit onderzoek dient plaats te vinden. Als zodanig dient het PvE te worden beoordeeld en goedgekeurd door het bevoegd gezag alvorens de ingrepen mogen worden uitgevoerd.</p><p>
Dit advies is overgenomen door de bevoegde overheid, de Provincie Overijssel. Deze wordt hierin beide vertegenwoordigd door haar deskundige, Mevr. S. Wentink.</p><p>
Mochten tijdens de werkzaamheden onverhoopt toch archeologische resten worden aangetroffen, of resten waarvan redelijkerwijze kan worden vermoed dat het om archeologische resten gaat, dan geldt op grond van de Erfgoedwet (art. 5.10) een meldingsplicht. Dit kan bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE, www.cultureelerfgoed).</p>