Jeugdgevangenisterrein: 12.000 Jaar geschiedenis op het Lunette-eiland

In 2008 werd de Jeugdgevangenis in Zutphen gesloten. In datzelfde jaar werd een archeologisch onderzoek uitgevoerd op de sportvelden van de gevangenis, waarbij onder meer twee erven uit de ijzertijd werden aangetroffen. In 2020 werd, na sloop van een deel van het gevangeniscomplex zelf, een archeologisch proefsleuvenonderzoek uitgevoerd op dit terrein.1 Dat leverde interessante resultaten op. Zo werd er voor het eerst in Zutphen een grondspoor uit het midden-neolithicum opgegraven, en er werden opnieuw resten van een erf uit de ijzertijd gevonden (nummer drie). Voorafgaand aan de nieuwbouw werd in 2022 dit terrein weer opnieuw onderzocht, maar nu als een echte opgraving (definitief onderzoek).2 Voor het onderzoek is een programma van eisen op gesteld met daarin de volgende vraagstelling: De vraagstelling is op te splitsen in vier hoofdvragen: - Welke sporen, structuren en vondsten zijn uit het neolithicum in het onderzoeksgebied aanwezig? - Welke sporen, structuren en vondsten zijn uit het neolithicum in het onderzoeksgebied aanwezig? - Welke sporen, structuren en vondsten zijn uit de periode van het lunet in het onderzoeksgebied aanwezig? - Welke sporen, structuren en vondsten zijn uit de tijd van de jeugdgevangenis in het onderzoeksgebied aanwezig? Op verzoek van het bevoegd gezag zijn beide onderzoeken in één rapport uitgewerkt en gerapporteerd onder protocol opgraven (SIKB BRL 4004). Er werden geen bewonings- of gebruikssporen uit het neolithicum meer gevonden, maar wel een grote cluster vuurstenen klingen uit het late paleolithicum (Ahrensburgcultuur). Ook dit was een primeur voor Zutphen: tot nu toe werd alleen een losse vuurstenen kling uit deze periode gevonden op de sportvelden van de gevangenis. Het laat-paleolithische vuursteen is grondig onderzocht en is in deze publicatie uitgebreid beschreven. Daarnaast werden inderdaad resten uit de vroege ijzerijd gevonden: een spiekertje, een grote schuur en een aantal kuilen, en het bijbehorende aardewerk natuurlijk. Het hoofdgebouw van dit erf is waarschijnlijk in de 20e eeuw vergraven bij de bouw van het grote cellencomplex. De aanwezigheid van boeren in de ijzertijd is mogelijk ook het startschot geweest voor het ploegen van de grond. De oude bouwvoor bevat scherven van de vroege ijzertijd tot en met de 13e eeuw. Bij het vroegmiddeleeuwse materiaal uit deze laag vinden we scherven uit alle perioden, maar steeds in zeer geringe aantallen. Vanaf de 14e eeuw wordt het terrein voor het eerst opgehoogd: met leemrijke plaggen uit het beekdal. Dit gebruik valt samen met het wisselen van eigenaar van het terrein: van de graaf naar de stad Zutphen in 1321. In de (late) 16e eeuw zien we weer een verandering: vanaf dat moment wordt er een donker esdek gevormd. De humus die dit pakket zwart maakt is afkomstig uit de stad. Karrenvrachten menselijke en dierlijke mest en drek, vermengd met zand, werden uitgestort over dit gebied, dat op dat moment nog bekend stond als het akkercomplex de Spittaalderkamp. Dit esdek heeft een wereld aan vondstmateriaal opgeleverd, zowel aardewerk als metaal. In 1796, in de Franse Tijd, werd de Zutphense vesting uitgebreid met een reeks lunetten (Linie van het Wambuis). Het onderzoeksgebied komt exact overeen met één van deze driehoekige lunetten.Uit deze periode werden een waterkelder en een palerij van de gedekte weg opgegraven. Toen de vesting na de Vestingwet 1874 overbodig werd, werden de wallen van de lunette volledig geëgaliseerd, zo bleek ook uit de bodemprofielen, en werd er in de jaren ‘80 van de 19e eeuw een gevangenis op gebouwd. De grachten bleven wel gehandhaafd. Van de gevangenis werden de poeren van de werkplaatsen terug gevonden, en ook is vondstmateriaal te relateren aan deze fase.