St. Michielsgestel, Kasteel Nieuw Herlaar. Archeologisch onderzoek

<p>Het oudste tijdens dit onderzoek aangetroffen spoor is een natuurlijke waterloop die in noord-zuidelijke richting over het terrein loopt. Bij deze waterloop zijn geen antropogene sporen aangetroffen en ook zijn de waterloop en het dichtslibben ervan niet gedateerd. Het eerste bewijs van menselijke aanwezigheid ter plekke van werkput 1 is een gracht met een beschoeiing. Deze gracht bevindt zich niet op precies dezelfde locatie als de latere omgrachting van het 16de eeuwse kasteel, maar bevindt zich hier ook niet erg ver vandaan. Deze waarschijnlijk aan het eind van de 13de eeuw aangelegde gracht loopt in ongeveer oost-westelijke richting door de put en omsluit een terrein aan de zuidzijde ervan. Het vermoeden dat de gracht bij een vroege fase uit de geschiedenis van kasteel Nieuw Herlaar hoort wordt versterkt door de aanwezigheid van reeksen houten palen langs de rand van de gracht; een vermoedelijke palissade, gedateerd rond 1300. Bij de gracht is geen bewoningsniveau bewaard gebleven. Wel zouden enkele palen aan de zuidrand van de put bij een houtbouw in deze fase kunnen horen. Het is echter niet uit te sluiten dat er ook al eerder steenbouw in de buurt van of op het kasteelterrein voorkwam; in een jongere fase is hergebruikte tufsteen aangetroffen. Het maaiveld moet in deze periode iets hoger dan 3,00 +NAP gelegen hebben.<br>De oudste muurresten die in werkput 1 zijn aangetroffen dateren uit de 14de eeuw. Uit historische bronnen is bekend dat Herlaar in ieder geval al in 1315 bestond; de genoemde muurresten zullen dus bij dit kasteel gehoord hebben. Gezien de geringe omvang van het muurwerk zijn hier zeker geen onderdelen van de buitenmuur gevonden. De afmetingen en vorm van het kasteel in deze periode kunnen er dan ook niet aan worden afgelezen. Hooguit kan gesteld worden dat in deze periode bebouwing te vinden was op een locatie die tot aan de sloopfase in de 18de eeuw bebouwd zou blijven. Bij de muurresten is geen vloerniveau aangetroffen. Het maaiveld moet in deze periode op minimaal 4,00+NAP zijn komen te liggen.<br>Uit de 15de eeuw is veel zwaarder muurwerk bewaard gebleven. Het zou zeker om de buitenmuur van het kasteel kunnen gaan. Het gaat om een NO-ZW lopende muur die uit verschillende fasen bestaat. Alleen de funderingslagen zijn bewaard gebleven en met behulp van de opgegraven delen kan niet bepaald worden wat de plattegrond van het kasteel was. Minimaal het gedeelte van dit kasteel dat tijdens het onderzoek is aangetroffen werd opgenomen in de volgende fase: in de 16de eeuw werd het kasteel (deels) vervangen en/of uitgebreid. Waarschijnlijk gebeurde dit in het midden van de 16de eeuw; op hetzelfde moment als de aanleg van de nog bestaande traptoren.<br>Van deze fase is een groot deel van de plattegrond af te lezen aan de opgegraven muurdelen. Toch zijn ook hiervan alleen funderingslagen bewaard gebleven en is niets bekend over het uiterlijk van het opgaand muurwerk. Wel kan met behulp van de nog aanwezige traptoren worden gesteld dat het maaiveld van het kasteelterrein ten tijde van de aanleg van deze muren was of werd opgehoogd tot de huidige hoogte van ongeveer 6,80 +NAP. De gracht bevond zich ten noordoosten en noordwesten van de aangetroffen kasteelvleugel en stroomde direct langs de muren.<br>In de 18de eeuw werd de 16de eeuwse vleugel afgebroken. De gracht aan de noordoostzijde was toen al gedempt of verlegd, terwijl de noordwestelijke gracht ook na de sloop bleef bestaan. Het nieuwe, huidige kasteel werd in 1791 ten zuidwesten van de afgebroken vleugel opgetrokken. De 16de eeuwse traptoren kwam in plaats van aan de zuidkant voortaan aan de noordzijde van de bebouwing te staan. In de 19de eeuw werd ook de noorwestelijke gracht gedempt en in de 19de en 20ste eeuw werd er op de locatie van de 16de eeuwse vleugel binnen werkput 1 weer gebouwd. Het gaat dan om niet meer om fors muurwerk, maar om bijgebouwen bij de kasteelvleugel uit 1791.</p>