การพัฒนากระบวนการยุติธรรมเพื่อการฟื้นฟูผู้กระทำความผิดด้วยการกำหนดระยะพ้นมลทินของประเทศไทย

ดุษฎีนิพนธ์ เรื่อง “การพัฒนากระบวนการยุติธรรมเพื่อการฟื้นฟูผู้กระทำความผิดด้วยการกำหนดระยะพ้นมลทินของประเทศไทย” (Developing judicial process to rehabilitate offenders by specifying the timeline of crime-free period) โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อการศึกษาวิเคราะห์ปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับการสร้างโอกาสในการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมและความสำเร็จในการนำคนดีกลับคืนสู่สังคมของผู้พ้นโทษด้วยการฟื้นฟูผู้กระทำความผิดภายหลังการพ้นโทษโดยการกำหนดให้มีระยะพ้นมลทิน ความเหมาะสมของการมีระยะพ้นมลทินที่สมดุลระหว่างการให้โอกาสและความปลอดภัยของสังคม การกำหนดระยะพ้นมลทินเป็นนโยบายสาธารณะในกระบวนการยุติธรรมของประเทศไทย และการตรากฎหมายที่บัญญัติถึงระยะพ้นมลทินที่มีหลักเกณฑ์ตามหลักการสากล โดยใช้การศึกษาวิจัยแบบเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) ด้วยการวิเคราะห์จากการรวบรวมข้อมูลเอกสาร แนวคิด ทฤษฎี และกฎหมาย ที่เกี่ยวข้องกับการกำหนดระยะพ้นมลทินในประวัติอาชญากรรม การศึกษาเปรียบเทียบการมีระยะพ้นมลทินในกฎหมายต่างประเทศ และการสัมภาษณ์เชิงลึก (In-depth Interview) จากผู้ทรงคุณวุฒิเพื่อนำเสนอมุมมองอย่างครอบคลุมของการมีระยะพ้นมลทินที่คำนึงถึงความปลอดภัยของสังคม อรรถประโยชน์ที่รัฐ สังคม และผู้พ้นโทษจะได้รับร่วมกัน ประกอบกับบริบทของกระบวนการยุติธรรมที่เป็นไปตามหลักสิทธิและเสรีภาพของบุคคล หลักมนุษยธรรม การเคารพในศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์แม้จะเป็นผู้ที่เคยกระทำความผิด ซึ่งผลจากการศึกษาทำให้ทราบถึงการมีระยะพ้นมลทินที่เป็นปัจจัยความสำเร็จของการฟื้นฟูผู้กระทำความผิดภายหลังการพ้นโทษ ที่เป็นการให้โอกาสกับผู้พ้นโทษได้กลับไปดำเนินชีวิตตามปกติได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยมีข้อเสนอแนะสำหรับการมีระยะพ้นมลทินที่เหมาะสมกับประเทศไทยที่จะเป็นการพัฒนากระบวนการยุติธรรมในรูปแบบของการคงไว้ซึ่งประโยชน์สาธารณะและไม่เสียความเป็นธรรม เป็นจุดสมดุลสำหรับการมีระยะพ้นมลทินที่เหมาะสมกับประเทศไทย ส่งผลต่อความสำเร็จในการคืนคนดีสู่สังคม แก้ไขปัญหาที่เกิดจากการมีประวัติอาชญากรรมและลดผลกระทบของการมีประวัติอาชญากรรมที่ไม่เป็นไปตามหลักสัดส่วนจนเป็นข้อจำกัดของการฟื้นฟูผู้กระทำความผิดที่ส่งผลให้ผู้ที่สมควรได้รับโอกาสในการเริ่มต้นชีวิตใหม่ภายหลังการพ้นโทษไม่สามารถก้าวข้ามผ่านอุปสรรคทางอคติในเชิงลบจากสังคม การถูกเลือกปฏิบัติอย่างไม่เป็นธรรม การต้องอยู่กับความรู้สึกของการมีตราบาปติดตัวไปโดยตลอดซึ่งเป็นผลของภูมิหลังที่เคยได้ทำผิดพลาดไว้ งานวิจัยนี้จะเป็นการอธิบายให้รัฐและสังคมได้เข้าใจในเรื่องการมีระยะพ้นมลทินที่เป็นการฟื้นฟูผู้กระทำความผิดภายหลังการพ้นโทษ เป็นการพัฒนาหลักการมีประวัติอาชญากรรมที่เชื่อมโยงกับคุณค่าทางสังคมซึ่งแสดงออกในรูปแบบของสำนึกร่วม (Collective Conscience) ผ่านการนำเสนอแนวคิด “การกลับสู่สภาพปกติเมื่อสิ้นสุดกระบวนการยุติธรรม” หรือที่เรียกว่า Restorative Choice Theory in Justice Administration Law ซึ่งเป็นแนวคิดการมีกระบวนการยุติธรรมที่มอบโอกาสหรือทางเลือกในชีวิตให้กับผู้พ้นโทษด้วยการมีเป้าประสงค์ที่สร้างโอกาสให้กับทางเลือกชีวิตที่เหมาะสมต่อผู้พ้นโทษที่เอื้อต่อการเติบโตและดำเนินชีวิตที่เป็นปกติ และการสร้างความสมดุลของกระบวนการยุติธรรมที่เคารพในคุณค่าของความเป็นมนุษย์ ทั้งนี้ การวิจัยได้นำเสนอเจตนารมณ์ของการมีระยะพ้นมลทินที่บัญญัติในร่างกฎหมายประวัติอาชญากรรมของประเทศไทย และกฎหมายต่างประเทศที่มีการกำหนดระยะพ้นมลทิน รวมทั้ง แนวทางการฟื้นฟูผู้กระทำความผิดด้วยการมีระยะพ้นมลทินที่เหมาะสมและสมดุลกับความปลอดภัยของสังคม โดยกำหนดช่วงระยะเวลาเมื่อพ้น 5 ปีนับแต่พ้นโทษตามคำพิพากษาเมื่อเจ้าของประวัติมิได้กระทำความผิดใดขึ้นอีกในระหว่างระยะเวลานั้นให้ได้รับสิทธิของการห้ามมิให้มีการเปิดเผยประวัติอาชญากรรม และเมื่อได้รับการพ้นมลทินตามเงื่อนไขและระยะเวลาที่กฎหมายกำหนด บุคคลผู้ซึ่งเป็นเจ้าของประวัติอาชญากรรมมีสิทธิปฏิเสธถึงการมีอยู่ของประวัติอาชญากรรมได้ ซึ่งการปฏิเสธถึงการมีอยู่ของประวัติอาชญากรรมตามผลจากการได้รับระยะพ้นมลทินจะไม่เป็นความผิดฐานแจ้งข้อความอันเป็นเท็จแก่เจ้าพนักงานตามประมวลกฎหมายอาญามาตรา 137 และไม่ถือเป็นการหลอกหลวงผู้อื่นด้วยการปกปิดความจริงตามความผิดฐานฉ้อโกงประมวลกฎหมายอาญามาตรา 341 ประกอบกับเมื่อพ้นระยะมลทินแล้วแม้เจ้าของข้อมูลประวัติอาชญากรรมก็ไม่สามารถเข้าถึงข้อมูลประวัติอาชญากรรมของตนเองที่แสดงผลว่ามีประวัติ และหน่วยงานของรัฐที่มีประวัติอาชญากรรมอยู่ในความครอบครองและควบคุมดูแลต้องปฏิเสธถึงการมีอยู่ของประวัติอาชญากรรมนั้น โดยระยะพ้นมลทินที่เป็นการพัฒนากระบวนการยุติธรรมในงานวิจัยนี้จะยังคงไว้ซึ่งประโยชน์ทางความมั่นคงและความสงบเรียบร้อยของรัฐ ด้วยการกำหนดหลักเกณฑ์ห้ามลักษณะการกระทำความผิดที่ร้ายแรงในฐานความผิดที่มีอัตราโทษสูง หรือด้วยวิธีการรุนแรง หรือเป็นกระทำความผิดซ้ำมิให้ได้รับสิทธิการพ้นมลทินตามกฎหมาย ซึ่งผลจากการวิจัยนำไปสู่ข้อเสนอแนะ ดังนี้ (1) การให้ประเทศไทยได้มีการกำหนดระยะพ้นมลทินเพื่อเป็นปัจจัยสำหรับจัดทำเป็นกลไกการฟื้นฟูภายหลังการพ้นโทษ ด้วยการก่อให้เกิดการจูงใจในการเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมให้กับผู้กระทำความผิดและความสำเร็จของการคืนคนดีสู่สังคม โดยการให้มีระยะของการปลอดประวัติอาชญากรรมเป็นการปรับกระบวนการการแก้ไขฟื้นฟูผู้กระทำความผิดจากเดิมเป็นการแก้ไขฟื้นฟูภายหลังการพ้นโทษ (2) การกำหนดให้มีระยะพ้นมลทินที่คงไว้ซึ่งความปลอดภัยของสังคมด้วยการมีระยะทบทวนพฤติกรรมของผู้พ้นโทษหรือมาตรการที่เป็นการตรวจทานพฤติกรรมก่อนครบช่วงระยะเวลาพ้นมลทิน ซึ่งเป็นกลไกการฟื้นฟูผู้กระทำความผิดที่ไม่ละเลยต่อความสงบเรียบร้อยและความปลอดภัยของสังคม (3) การกำหนดหลักเกณฑ์ประเภทคดีและระยะเวลาการต้องโทษในระยะพ้นมลทิน โดยการนำผลร้ายจากการกระทำความผิดทั้งในส่วนความเสียหายในทางเศรษฐกิจ ความเสียหายที่ส่งผลกระทบทางสังคม และผลกระทบต่อความมั่นคงของรัฐ รวมทั้ง ความเสียหายที่ส่งผลต่อขนบธรรมเนียมประเพณีอันดีงามมาประกอบการพิจารณาการให้สิทธิเข้าสู่ระยะพ้นมลทินที่เข้มงวด (4) การกำหนดช่วงระยะเวลาพ้นมลทินเพิ่มเติมจาก 5 ปี ด้วยรูปแบบระยะพ้นมลทินที่แปรผันตามช่วงระยะเวลาของการต้องโทษในแต่ละฐานความผิด โดยในความผิดที่มีอัตราโทษน้อยและเป็นการกระทำความผิดที่ไม่ร้ายแรงอาจพิจารณาช่วงระยะพ้นมลทินที่น้อยลงกว่าเดิมได้ ซึ่งจะเป็นผลให้สามารถอำนวยความเป็นธรรมได้มากขึ้น (5) การจัดตั้งส่วนงานเป็นการเฉพาะภายใต้การกำกับของกระทรวงยุติธรรมเพื่อทำหน้าที่พิจารณาลบประวัติอาชญากรรมและการดำเนินการอื่นที่เกี่ยวข้องกับข้อมูลประวัติอาชญากรรม ซึ่งจะส่งผลต่อการบริหารประวัติอาชญากกรรมและสามารถตอบสนองต่อการมีระยะพ้นมลทินได้อย่างมีประสิทธิภาพ และ (6) การมีกฎหมายที่บัญญัติถึงการมีระยะพ้นมลทิน ด้วยการที่ภาครัฐควรดำเนินการตรากฎหมายประวัติอาชญากรรมให้แล้วเสร็จ เพื่อใช้เป็นปัจจัยความสำเร็จในการฟื้นฟูผู้กระทำความผิดด้วยการกำหนดสิทธิพ้นมลทินอย่างสมดุลระหว่างการให้โอกาสผู้พ้นโทษกับความปลอดภัยของสังคม เป็นไปตามแนวทางการพัฒนากระบวนการยุติธรรมและกฎหมายเพื่อคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นและเอื้อต่อการดำเนินชีวิตของประชาชน ซึ่งจะก่อให้เกิดประโยชน์ต่อกระบวนการยุติธรรมและสังคมอย่างยั่งยืน