แนวทางการพัฒนาผลิตภัณฑ์ชุมชนสู่การรับรองมาตรฐาน: กรณีศึกษา วิสาหกิจชุมชนเกษตรกรบ้านคลองหม่อมแช่ม ตำบลไทรใหญ่ อำเภอไทรน้อย จังหวัดนนทบุรี

การศึกษาเรื่อง แนวทางการพัฒนาผลิตภัณฑ์ชุมชนสู่การรับรองมาตรฐาน กรณีศึกษา วิสาหกิจชุมชนเกษตรกรบ้านคลองหม่อมแช่ม ตำบลไทรใหญ่ อำเภอไทรน้อย จังหวัดนนทบุรี มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาศึกษากระบวนการพัฒนาการกลุ่มและกระบวนการพัฒนาผลิตภัณฑ์สู่การรับรองมาตรฐานของวิสาหกิจชุมชนบ้านคลองหม่อมแช่ม ตำบลไทรใหญ่อำเภอไทรน้อย จังหวัดนนทบุรีเพื่อเสนอแนวทางการพัฒนาผลิตภัณฑ์ชุมชนสู่การรับรองมาตรฐานผลิตภัณฑ์ โดยใช้วิธีการศึกษาเชิงคุณภาพ ประกอบด้วยเครื ่องมือที ่สำคัญ คือ การสัมภาษณ์แบบเจาะลึก และการสนทนากลุ่ม การศึกษาจากเอกสารและงานวิจัยที่เกี่ยวข้อง การสำรวจภาคสนาม ผู้ให้ข้อมูลหลัก จำนวน 12 คน คือ ประธานวิสาหกิจชุมชนเกษตรกรบ้านคลองหม่อมแช่ม กรรมการวิสาหกิจชุมชนเกษตรกรบ้านคลองหม่อมแช่ม จำนวน 3 คน สมาชิกวิสาหกิจชุมชนเกษตรกรบ้านคลองหม่อมแช่ม จำนวน 5 คน ผู้ใหญ่บ้านบ้านคลองหม่อมแช่ม เจ้าหน้าที่ที่เกี่ยวข้อง คือ พัฒนากรประจำตำบล เกษตรตำบล สำหรับผลการศึกษาประกอบด้วย 3 ด้าน ดังนี้ ผลการศึกษาด้านที่ 1 องค์ประกอบที่สำคัญของการพัฒนาวิสาหกิจชุมชนบ้านคลอง หม่อมแช่ม ประการแรก ด้านการบริหารจัดการกลุ่มมีองค์ประกอบซึ่งสามารถแสดงให้เห็นถึงความเป็นกลุ่ม ความเป็นตัวตน มีหลักการและวิธีการดำเนินงานต่าง ๆ มากมาย เพื่อที่จะทำให้กลุ่มสามารถรวมตัวกันอยู่ได้เช่น อุดมการณ์ ภารกิจ วัตถุประสงค์ ผู้น าและสมาชิกกระบวนการพัฒนาศักยภาพกลุ่ม การพัฒนาผลิตภัณฑ์และการขอมาตรฐานต่าง ๆ ของผลิตภัณฑ์ การมีภูมิคุ้มกันที่ดี และมีวิธีการดำเนินงานต่าง ๆ อย่างมีระบบและมีประสิทธิภาพ ประการที่สอง ด้านการมีส่วนร่วมภายในวิสาหกิจชุมชนเกษตรกรบ้านคลองหม่อมแช่มถือว่าเป็นหัวใจสำคัญในการทำงาน และเป็นตัวบ่งชี้อย่างหนึ่งของการดำรงอยู่ของกลุ่มด้วย เพราะการมีส่วนร่วมจะเกิดขึ้นในทุกขั้นตอนของการทำงาน โดยเริ่มตั้งแต่การคิดร่วมกัน การตัดสินใจร่วมกัน การทำงานร่วมกัน การรับผลประโยชน์ร่วมกัน และการมีส่วนร่วมในการประเมินผลเพื่อการพัฒนาต่อไป ประการที่สาม ด้านพัฒนาการของกลุ่มวิสาหกิจเกษตรกรบ้านคลองหม่อมแช่มตั้งแต่ช่วงแรก จนมาสู่ช่วงการเปลี่ยนแปลงซึ่งเกิดจากการน าเทคโนโลยีและนวัตกรรมมาช่วยในการแก้ไขปัญหาของกลุ่มฯ มีการพัฒนาผลิตภัณฑ์และบรรจุภัณฑ์อย่างต่อเนื่องจนถึงยุคปัจจุบัน โดยผู้ศึกษาได้น าเสนอเป็น 3 ช่วงเวลาด้วยกัน ดังนี้ พัฒนาการช่วงเริ่มแรกของกลุ่ม พัฒนาการช่วงการเปลี่ยนแปลง และพัฒนาการช่วงปัจจุบัน ประการที่สี่ด้านการขยายตัวของกลุ่มฯ โดยมีการดำเนินการหาสมาชิกเพิ่มขึ้น หาความรู้เพิ่ม ทุนเพิ่ม และสร้างความสัมพันธ์กับกลุ่มข้างเคียง เพื่อขยายกิจการ โดยกลุ่มวิสาหกิจชุมชนเกษตรบ้านคลองหม่อมแช่มมีการดำเนินการ ดังนี้ กลุ่มมีการพัฒนา มีกระบวนการเรียนรู้ให้กับสมาชิกและคนในชุมชน ผ่านโครงการต่าง ๆ ของหน่วยงานภาครัฐที่ได้รับการสนับสนุน กลุ่มมีการดำเนินการหาสมาชิกเพิ่มอย่างต่อเนื่อง การเพิ่มช่องทางการตลาด กลุ่มมีการจัดกิจกรรมเผยแพร่ภูมิปัญญาท้องถิ่นอย่างต่อเนื่อง กลุ่มมีการเปิดโอกาสให้หมู่บ้านใกล้เคียง กลุ่มวิสาหกิจ และผู้ที่สนใจสามารถเข้ามาศึกษาดูงานการขับเคลื่อน การบริหารจัดการกลุ่ม และสามารถแลกเปลี่ยนเรียนรู้ซึ่งกันและกัน กลุ่มมีการเชื่อมโยงกับกลุ่ม/องค์กรอื่น ๆ ผลการศึกษาด้านที่ 2 องค์ประกอบที่สำคัญของการกระบวนการพัฒนาผลิตภัณฑ์ ประการแรก ด้านการพัฒนาผลิตภัณฑ์และบรรจุภัณฑ์ วิสาหกิจชุมชนเกษตรกรบ้านคลองหม่อมแช่มมีรูปแบบการพัฒนาผลิตภัณฑ์ชุมชน โดยดำเนินการตามแนวทางของโครงการส่งเสริมกระบวนการเครือข่ายองค์ความรู้(Knowledge-Based OTOP : KBO) ซึ่งมีกระบวนการ ดังนี้การพัฒนาคุณภาพผลิตภัณฑ์ การพัฒนาบรรจุภัณฑ์ให้เหมาะสมกับผลิตภัณฑ์ การพัฒนารูปแบบของผลิตภัณฑ์ให้เหมาะสมกับกลุ่มเป้าหมาย การสร้างมูลค่าเพิ่มให้กับผลิตภัณฑ์ เช่น การเพิ่มเรื่องราวผลิตภัณฑ์ การสร้างสรรค์ผลิตภัณฑ์ใหม่ โดยการน าภูมิปัญญาท้องถิ่นมาประยุกต์ร่วมกับเทคโนโลยี สมัยใหม่ มาใช้ในกระบวนการผลิต การพัฒนาลักษณะของผลิตภัณฑ์ เช่น สี กลิ่น รสชาติ เนื้อสัมผัส เป็นต้น ประการที่สอง ด้านการผลิต/กรรมวิธี/ขั้นตอน เริ่มจากการผลิตตามสูตรที่คิดค้นขึ้นมาเองในกลุ่มวิสาหกิจฯ ลองผิดลองถูก และปรับปรุงแก้ปัญหาตามความเหมาะสมในทรัพยากร และเครื่องจักรที่ค่อนข้างจำกัด จนได้เกิดการน านวัตกรรมเครื่องจักรและเทคโนโลยีมาใช้ในกระบวนการผลิต และได้รับมาตรฐานที่ก าหนด สอดคล้องกับแนวคิดประเภทของนวัตกรรม ประการที่สาม ด้านการบริหารเงินทุนและทรัพยากรของวิสาหกิจชุมชนเกษตรกรบ้านคลองหม่อมแช่ม เป็นกิจการที่มีการรวมกลุ่มกันของชุมชนที่มีความคิดและการประกอบกิจการที่มีความคล้ายคลึงกัน ซึ่งเป็นแนวทางหนึ่งในระบบเศรษฐกิจชุมชนที่ถูกน ามาใช้ในการตอบสนองต่อวิธีการสร้างความเข้มแข็งให้กับชุมชนซึ่งเปรียบเสมือนเป็นฐานที่มั่นหรือฐานรากทางเศรษฐกิจ เนื่องจากชุมชนมีการรวมตัวกันเพื่อประกอบธุรกิจอยู่มากมาย แต่เนื่องด้วยธุรกิจดังกล่าวยังมีขนาดเล็กไม่ถึงวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อม (SMEs) หรือสหกรณ์ เป็นธุรกิจที่ผลักดันให้เกิดการขับเคลื่อนในเศรษฐกิจรากหญ้า ทำให้ชุมชนมีความมั่นคงในการผลิตและการบริโภค ประการที่สี่ ด้านการตลาดของกลุ่มวิสาหกิจชุมชนเกษตรกรบ้านคลองหม่อมแช่มนั้น กลุ่มได้มีเป้าหมายตลาดที่ชัดเจน รวมถึงการกระจายสินค้าออกสู่ตลาดภายนอกที่ก าหนดไว้ได้ ซึ่งทางกลุ่มจะมีการแสดงสินค้า และจำหน่ายสินค้าอย่างต่อเนื่อง เช่น ในงาน OTOP งานต่าง ๆ ที่ทางหน่วยงานราชการ และองค์กรเอกชนจัดขึ้น ซึ่งเป็นช่องทางในการเปิดตลาดใบบัวบกทอดกรอบ ภายในประเทศให้กับกลุ่มผู้บริโภคได้ตรงตามความต้องการ ซึ่งการจัดจำหน่ายสินค้าภายในประเทศก็จะมีทั้งปลีกและส่ง ทางกลุ่มวิสาหกิจชุมชนฯ ได้การรับรองจากหน่วยงานต่าง ๆ ที่ เกี่ยวข้อง โดยการรับรองคุณภาพของสินค้าให้ มีความน่าเชื่อถือ ซึ่งจะมีการตรวจสอบคุณภาพอย่างสม่ าเสมอ จากหน่วยงานที่รับรองมาตรฐานต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องผลการศึกษาด้านที่ 3 องค์ประกอบสำคัญของกระบวนการการรับรองมาตรฐานผลิตภัณฑ์ ประกอบด้วย การเตรียมความพร้อม โดยได้รับองค์ความรู้ทำให้เกิดความเข้าใจในวัตถุประสงค์ของการขอรับผลิตภัณฑ์ จากการเข้าร่วมโครงการส่งเสริมกระบวนการเครือข่ายองค์ความรู้ (Knowledge Based OTOP : KBO) ทำกลุ่มได้เล็งเห็นถึงความสำคัญของมาตรฐานผลิตภัณฑ์ และได้ศึกษารายละเอียดจัดเตรียมเอกสารที่เกี่ยวข้องในการขอรับมาตรฐาน การดำเนินการขอรับมาตรฐานผลิตภัณฑ์ ตามขั้นตอนที่แต่ละมาตรฐานก าหนด โดยมีเจ้าหน้าที่ให้ค าปรึกษา และหน่วยงานในพื้นที่ให้การสนับสนุน ทำให้การดำเนินการขอมาตรฐานผ่านไปได้ด้วยความเรียบร้อย ลดระยะเวลาและค่าใช้จ่ายในการดำเนินการได้ การรักษาคุณภาพของมาตรฐานผลิตภัณฑ์ ตั้งแต่การก าหนดมาตรฐานของวัตถุดิบ การคัดสรรวัตถุดิบที่มีคุณภาพ การควบคุมกระบวนการผลิตและสถานที่ผลิตให้เป็นไปตามมาตรฐาน และบรรจุภัณฑ์ สำหรับข้อเสนอแนวทางต่อทางการพัฒนาผลิตภัณฑ์ชุมชนสู่การรับรองมาตรฐานในประเด็นความเข้มแข็งของชุมชน ซึ่งเกิดจากการมีส่วนร่วมของคนในชุมชน นับเป็นกระบวนการพัฒนาจากรากฐานที่มีความมั่นคงอย่างแท้จริง โดยทุกองคาพยพในชุมชนสามารถทำหน้าที่ได้อย่างสอดคล้องเพื่อมุ่งสู่เป้าหมายเดียวกัน ตั้งแต่ผู้น ากลุ่มที่มีบทบาทสำคัญต่อระบบความคิดของสมาชิก และส่งผลต่อความสำเร็จในการดำเนินงาน ถือได้ว่าเป็นหัวใจหลักสำหรับการพัฒนาชุมชน ส่วนสมาชิกก็มีบทบาทไม่น้อยไปกว่ากันในฐานะฟันเฟืองที่คอยสนับสนุน แลกเปลี่ยน ความรู้เพื่อสร้างความเข้มแข็งทางความคิดและเกิดทางเลือกในการตัดสินใจ โดยยึดหลักการมีส่วนร่วมเป็นสำคัญ ประกอบกับการมีทรัพยากรอันเป็นต้นทุนทางธรรมชาติของชุมชนมาพัฒนาแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์ชุมชนที่เพิ่มมูลค่าและสร้างรายได้ให้กับคนในชุมชน ซึ่งนับเป็นปัจจัยเกื้อหนุนต่อการพัฒนาวิสาหกิจ ชุมชนเกษตรกรบ้านคลองหม่อมแช่ม และการสนับสนุนโดยองค์กรภายนอกที่มีส่วนในการสร้างความเข้มแข็ง ให้กับชุมชนทั้งในแง่ของการวางแผนด้านการบริหารจัดการ องคาพยพเหล่านี้จึงเป็นแรงขับสำคัญต่อการก้าวข้ามข้อจำกัดในเชิงพื้นที่และสามารถพัฒนาไปสู่การเป็นชุมชนเข้มแข็งที่พึ่งตนเองได้