Alkmaar, opgraving Hofstraat 2011

<p>Samenvatting:<br>Tijdens de restauratie en uitbreiding van de synagoge in de Hofstraat 15 is een bouwhistorisch en archeologisch onderzoek uitgevoerd. Het pand Hofstraat 15 is van origine een woonhuis genaamd De Mosterdpot, dat in 1802 werd aangekocht door de Joodse gemeenschap die het in gebruik nam als synagoge. In de 19de eeuw maakte het oude huis plaats voor nieuwbouw. In 2011 werd het pand gerestaureerd. In aansluiting op de restauratie werd aan de zuidkant een bijgebouw neergezet (Hofstraat 17). Zowel bij de interne verbouwing als in de bouwput aan de zuidkant zijn in 2011 archeologische onderzoeken gedaan. </p><p>De ondergrond van de onderzoekslocatie kon slechts in twee ‘kijkgaatjes’ onder Hofstraat 17 worden onderzocht. Aan de voorzijde van dit perceel bleek op 1,15 m. onder NAP een aanplemping (1B) met slappe veenplaggen, rietmatten en veenbagger aanwezig, terwijl op het achtererf zand- en veengruislagen werden aangetroffen waarvan niet duidelijk is of ze natuurlijke afzettingen of antropogene ophogingen waren. Hier overheen is op het hele terrein een pakket donkerbruine tot zwarte klei en zand (1A, 1C) opgebracht, waarin onverhoeds een grote diepe ronde kuil werd gevonden, mogelijk voor een waterput (1D). Het vondstmateriaal wijst erop dat deze activiteiten al in de late 14de of vroege 15de eeuw plaats vonden. De interpretatie ervan is problematisch. Mogelijk is de slappe laag aan de westzijde een aanplemping van de oever van de zuid-noord lopende bedding van de Die, welke ooit door de Achtermeer langs de Baangracht noordwaarts (ter plekke van de Hofstraat en Huigbrouwerstraat) richting de Mientgracht stroomde.</p><p>De opgravingen bij Hofstraat 15 en 17 hebben de resten opgeleverd van twee buurpanden, gesticht door Jacob Dremmel in 1580. Hij bewoonde met zijn gezin het pand Hofstraat 15. De slappe ondergrond heeft eeuwenlang voor bouwtechnische problemen gezorgd, waardoor beide panden meermalen zijn verbouwd en elk minstens eenmaal herbouwd.<br>Het waren aanvankelijk vrij bescheiden huizen, in de eerste bouwfasen ingedeeld in een voorhuis en een achterkamer, met erachter een smalle aangebouwde keuken. Beide huizen hadden in eerste instantie vloeren van gedroogde klei, maar dit werd al snel vervangen door plavuizen. Cornelis Drebbel, die later befaamd werd als graveur, wetenschapper en uitvinder, bracht zijn jeugdjaren dus door in een huisje dat bepaald niet welgesteld oogt. Uit de 17de eeuw zijn een paar vondstcomplexen geborgen, die illustreren dat de bewoners bescheiden serviesgoed gebruikten zoals we dat kennen uit modale huishoudens in deze periode.</p><p>Hofstraat 15, dat van aanvang af de naam De Mosterdpot droeg, werd begin 17de eeuw herbouwd in een wat groter formaat, wellicht kort nadat Jacob Drebbel het in 1612 had verkocht. Het moet in de eeuw erna ook aan de achterzijde zijn vergroot, getuige de opsomming van enkele vertrekken achter elkaar in een boedelinventaris uit 1730. Het had toen nog geen verdieping maar alleen een opslagzolder. Het huis ging voor bovengemiddelde prijzen van de hand. Blijkens een tekening van C.W. Bruinvis had het pand in 1835 nog een groot deel van de vroeg-17de-eeuwse renaissance voorgevel, maar er was inmiddels (na 1730) al wel een tussenverdieping in het hoge voorhuis ingebouwd.<br>Hofstraat 17, dat eind 17de eeuw de trotse naam ’t Casteel van Antwerpen aan de gevel uithing, had zwaar te kampen met verzakkingen en moest enkele keren ingrijpend worden hersteld. Zelfs moest de gehele zuidelijke zijmuur op enig moment herbouwd worden. Het pand ging na het midden van de 17de eeuw desondanks hard achteruit, gezien de lage verkoopprijzen. Het bleef toch nog tot begin 19de eeuw bewoond. Tussen 1804/1807 en 1823 werd het gesloopt en er resteerde slechts een smal plaatsje.</p><p>In 1802 ging De Mosterdpot op een veiling over naar de Israëlitische gemeente, die aanvankelijk het pand verbouwde. Hierbij is er aan de achterzijde een grote onderkelderde aanbouw (6A) gerealiseerd, mogelijk een mikwe. Deze is echter al snel (voor 1842, maar wellicht al voor 1823) verdwenen. In 1844 wordt De Mosterdpot afgebroken en komt er nieuwbouw van de synagoge. Deze is 1 meter breder, aan de zuidzijde deels bovenop de resten van Hofstraat 17 gebouwd. Grote bouwkundige problemen met de ongelijke zetting hebben nog veel hoofdbrekens bezorgd, wat in 1883 leidde tot een ingrijpende restauratie. Na de Tweede Wereldoorlog werd de desolate synagoge herbestemd tot kerk van de Baptisten. Nadat dezen in 2009 een nieuw pand elders betrokken, werd door de nieuwe eigenaar Stichting Van Alckmaer de restauratie ter hand genomen en vervolgens is het pand in gebruik genomen door de Stichting Joodse Synagoge. Sinds de heropening in december 2011 is de synagoge weer in volle glorie te bewonderen.</p>