'De Montferlandsche berg, het sieraad der tusschen IJssel en Rijn gelegene landen'

<p>Onderzoek heeft uitgewezen dat Montferland de grootste motteversterking van Nederland is en tevens behoort tot de grootste van Noordwest-Europa. De motte is omringd door een gracht en dubbele omwalling en voorzien van een palissade. Aan de westzijde van de heuvel ligt een voorburcht omringd door een wal (met palissade) en gracht. Op de motte heeft langs de rand eveneens een minimaal 2 m hoge wal gelegen, voorzien van een ringmuur, vermoedelijk voorafgegaan door een palissade. Een waarschijnlijk in aanbouw zijnde tufstenen toren met uitzonderlijk brede funderingsmuren (5,5 m), een tweebeukig, mogelijk meerdere verdiepingen tellend gebouw en een wat latere hutkom stonden op de motte. In hoeverre de eerste twee gebouwen en de muur gelijktijdig zijn, blijft onduidelijk. De vondst van enkele stukjes tufsteen in een paalkuil suggereert dat men, gelijktijdig met de bouw van gebouw 2, is begonnen met de bouw van de muur en/of de toren. Over de bebouwing op de voorburcht is geen informatie beschikbaar. De motte is aangelegd in de eerste helft van de 11e eeuw en heeft waarschijnlijk maar gedurende een korte tijd gefloreerd. Met een vermoedelijke grondverplaatsing voor de aanleg van de versterking van 95 000 m3 is het een van de grootste motteversterkingen in Noordwest-Europa.<br>Er zijn weliswaar belangrijke aanwijzingen om Montferland met Opladen (ca. 995 - 1017) te identificeren, maar zekerheid hierover bestaat niet.Wanneer deze identificatie onjuist is, dan moet Montferland van na 1017 dateren. Personen die dan in aanmerking komen voor de bouw van de versterking zijn Werner en Wecelo.Wecelo lijkt daarbij eerder in aanmerking te komen, omdat vast staat dat hij graaf was in de Liemers. Er zijn geen argumenten gevonden om de heren van Bergh of de broers Flamensis in verbinding te stellen met Montferland. Benadrukt moet worden dat het niet aannemelijk is dat één van deze personen in staat geacht is geweest een dergelijk omvangrijk mottekasteel te bouwen. Ze kunnen niet tot de hoogste aristocratie gerekend worden, en waren vermoedelijk ook niet in staat om de benodigde financiën op te brengen. Bovendien zal de keizer niet bepaald gelukkig zijn geweest met een dergelijke versterking van formaat in een gebied waar al lang onrust heerste. De laatste (niet voor de hand liggende) mogelijkheid is dat een niet uit historische bronnen bekende graaf de werkelijke stichter van Montferland is geweest. Maar zou juist de naam van een zo belangrijk heer niet overgeleverd zijn door historische bronnen? Wanneer Montferland inderdaad identiek is aan Opladen, dan is het niet uit te sluiten dat een 11e-eeuwse graaf (bijvoorbeeld Wecelo) op een later moment gebruik heeft gemaakt van deze voormalige versterking op een strategische alles overziende locatie in de Liemers. De aangetoonde activiteiten in de 12e - 13e eeuw suggereren een marginale bewoning in deze periode.</p><p>Met het veilig stellen van dit bijzondere archeologische monument door middel van aanwijzing als wettelijk beschermd monument, zullen verdere archeologische vragen pas in de toekomst beantwoord kunnen worden. Dat het veiligstellen voor toekomstig onderzoek met betere methoden en technieken geen holle frase is, mag duidelijk zijn geworden uit de moeilijkheden bij de interpretatie van de de opgravingen uit 1918 en 1960.<br>Van de mottekastelen zijn Barlham, de Duivelsberg, de Duno, Harten, de Maldenburcht en Watermeerwijk wettelijk beschermde archeologische monumenten; Batenburg, Bergh, Bronckhorst en Waardenburg zijn als bovengrondse monumenten beschermd door de Rijksdienst voor de Monumentenzorg. Het ligt in de bedoeling om in de komende jaren de resterende versterkingen zoveel mogelijk onder de bescherming van de Monumentenwet te brengen. De mogelijke relatie van Montferland met een aantal versterkingen langs de Oude IJssel, namelijk Laag Keppel en Barlham, maar mogelijk ook kasteel Wisch en de Wesenhorst, geeft een extra historisch en archeologisch belang aan deze vroege versterkingen. Het is niet uitgesloten dat met name in de toenmalige grensgebieden meer versterkingen van het mottetype gelegen hebben.</p><p>Wellicht dat de Montferland in de nabije toekomst wel in reisboeken zal worden opgenomen, als een van de meest indrukwekkende monumenten in ons land, waarmee een honderdzestig jaar oude wens van L.J.F. Janssen, maar ongetwijfeld ook van J.H. Holwerda en J.G.N. Renaud, in vervulling zou gaan.</p>