สถานะทางกฎหมายของมหาเถรสมาคม

มหาเถรสมาคม คือองค์กรศาสนาที่อาจกล่าวได้ว่ามีความสำคัญมากที่สุดในประเทศไทย เนื่องจากมีสถานะเป็นองค์กรปกครองสูงสุดของคณะสงฆ์ไทยซึ่งเป็นคณะนักบวชที่มีจำนวนมากที่สุดในประเทศ อย่างไรก็ตาม แม้ว่ามหาเถรสมาคมจะเป็นองค์กรศาสนาที่มีความสำคัญดังที่กล่าวมา แต่สถานะทางกฎหมายของมหาเถรสมาคมกลับยังไม่มีความแน่นอนชัดเจนมากนัก โดยเมื่อพิจารณาถึงคำวินิจฉัยของศาลและองค์กรตามกฎหมายต่าง ๆ ก็พบว่ามักจะเป็นการวินิจฉัยเกี่ยวกับสถานะทางกฎหมายของการใช้อำนาจของมหาเถรสมาคมว่าไม่มีลักษณะเป็นการกระทำทางปกครอง ขณะที่ยังไม่พบว่ามีการวินิจฉัยเกี่ยวกับสถานะทางกฎหมายขององค์กรมหาเถรสมาคมโดยแน่ชัดแต่อย่างใด ด้วยเหตุนี้ ผู้เขียนจึงเห็นว่าสมควรที่จะทำการศึกษาเกี่ยวกับประเด็นปัญหาดังกล่าว ทั้งนี้ เนื่องจากการศึกษาถึงสถานะทางกฎหมายขององค์กรใดองค์กรหนึ่งย่อมจะก่อให้เกิดประโยชน์ในทางวิชาการ และประโยชน์ต่อการปรับใช้กฎหมายให้ถูกต้องสอดคล้องกับสถานะทางกฎหมายขององค์กรนั้น ๆ ซึ่งในวิทยานิพนธ์ฉบับนี้ ผู้เขียนได้ทำการศึกษาโดยใช้วิธีค้นคว้าและรวบรวมข้อมูลจากตำรา บทความ และเอกสารทางวิชาการ รวมถึงศึกษาแนวคำวินิจฉัยของศาลและองค์กรตามกฎหมายต่าง ๆ ประกอบด้วย โดยจากการศึกษาพบว่า มหาเถรสมาคมเป็นองค์กรที่รัฐก่อตั้งขึ้นเพื่อให้มีอำนาจหน้าที่ในการดำเนินกิจการพระพุทธศาสนาแทนรัฐ โดยเฉพาะอย่างยิ่งที่เกี่ยวกับการปกครองคณะสงฆ์ซึ่งถือเป็นหน้าที่หรือภารกิจอย่างหนึ่งของรัฐไทยมาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน โดยในการปฏิบัติหน้าที่มหาเถรสมาคมจะได้รับการสนับสนุนในด้านต่าง ๆ จากรัฐไม่ว่าจะเป็นงบประมาณและบุคลากรในการดำเนินงาน รวมถึงการกำหนดให้มหาเถรสมาคมมีอำนาจตามกฎหมายที่สามารถสั่งบังคับการต่อเอกชนได้เช่นเดียวกับองค์กรของรัฐโดยทั่วไป ซึ่งจากลักษณะทางมหาชนของมหาเถรสมาคมในประการต่าง ๆ ดังกล่าวมานี้ จึงทำให้สรุปได้ว่า มหาเถรสมาคมมีสถานะเป็นองค์กรของรัฐองค์กรหนึ่ง นอกจากนี้ แม้ศาลและองค์กรตามกฎหมายต่าง ๆ จะมีแนวคำวินิจฉัยว่าการกระทำหรือการใช้อำนาจของมหาเถรสมาคมไม่มีลักษณะเป็นการกระทำทางปกครอง เนื่องจากเห็นว่าเป็นการดำเนินกิจการทางศาสนา แต่ผู้เขียนมีความเห็นแตกต่างว่า มหาเถรสมาคมเป็นองค์กรที่มีการใช้อำนาจตามกฎหมายในระดับพระราชบัญญัติซึ่งมีลักษณะเป็นการกระทำทางปกครอง โดยเฉพาะอย่างยิ่งการออกกฎและคำสั่งทางปกครอง นอกจากนี้ มหาเถรสมาคมยังมีลักษณะสอดคล้องกับบทนิยามความเป็นฝ่ายปกครองตามกฎหมายฉบับต่าง ๆ ดังนั้น มหาเถรสมาคมจึงมีลักษณะเป็นองค์กรของรัฐประเภทฝ่ายปกครอง และด้วยเหตุที่มหาเถรสมาคมมีสถานะเป็นองค์กรของรัฐประเภทฝ่ายปกครองดังกล่าวข้างต้น ผู้เขียนจึงเห็นว่า ในกรณีที่เกิดข้อพิพาทเกี่ยวกับการใช้อำนาจทางปกครองของมหาเถรสมาคม ศาลปกครองจึงควรเป็นศาลที่มีอำนาจในการพิจารณาพิพากษาคดี อย่างไรก็ตาม ศาลปกครองได้มีคำวินิจฉัยเป็นไปในแนวทางเดียวกันมาโดยตลอดว่า คดีพิพาทเกี่ยวกับการการกระทำหรือการใช้อำนาจตามกฎหมายของมหาเถรสมาคมไม่อยู่ในอำนาจพิจารณาพิพากษาของศาลปกครอง โดยที่แนวคำวินิจฉัยดังกล่าวนี้ยังสอดคล้องกับความเห็นของคณะกรรมการวินิจฉัยชี้ขาดอำนาจหน้าที่ระหว่างศาล ซึ่งเห็นว่าคดีพิพาทเกี่ยวกับการปกครองคณะสงฆ์เป็นคดีที่อยู่ในอำนาจพิจารณาพิพากษาของศาลยุติธรรม ซึ่งผู้เขียนเห็นว่าแนวคำวินิจฉัยดังกล่าวไม่สอดคล้องกับบทบัญญัติแห่งรัฐธรรมนูญและพระราชบัญญัติจัดตั้งศาลปกครองและวิธีพิจารณาคดีปกครอง พ.ศ. 2542 และไม่เป็นไปตามเจตนารมณ์ในการก่อตั้งศาลปกครองขึ้นในประเทศไทย