Het Statenbolwerk doorbroken

In maart 2017 heeft het team archeologie van de gemeente Zutphen een archeologisch onderzoek in de vorm van een proefsleuvenonderzoek verricht op de locatie van de toekomstige nieuwbouwwijk tussen de Kostverlorentunnel en de voormalige Overweg. De onderzoekslocatie ligt langs het spoor. Tijdens het onderzoek zijn twee sleuven gegraven door het Statenbolwerk, een vestingwerk dat is aangelegd in 1612, als onderdeel van de vestingwerken die in opdracht van Prins Maurits zijn aangelegd, nadat deze de stad in 1591 had veroverd en had uitgeroepen tot frontierstad. Dit bolwerk verving het Kostverlorenrondeel dat in 1535 op deze locatie voor de huidige Kruittoren is gebouwd. Zowel het rondeel als het bolwerk hadden tot doel om de stad te verdedigen tegen de vernietigende kracht van kanonnen. Door veranderingen in de manier van oorlogvoeren was het noodzakelijk om de vestingwerken te blijven verbeteren en in 1710 wordt rond Zutphen de Linie van Coehoorn aangelegd waarbij ook het Statenbolwerk wordt aangepast en verbeterd. In 1863 wordt het terrein ingericht tot Spoorwegemplacement en wordt het Statenbastion wederom aangepast om het spoorgebied binnen de vestingwerken op te nemen. Na de opheffing van de vestingstatus van Zutphen in 1874 verliest het bastion haar verdedigende taak. In de profielen zijn doorsneden van de wallen en aanzetten van de grachten gevonden waarmee het mogelijk is om de oude kaarten goed te georefereren. Tegen de verwachting in zijn er onder het bolwerk nog restanten van de oudere buitengracht aangetroffen en een klein deel van de wal tussen de binnengracht en de buitengracht rond de middeleeuwse stadsmuren. Na onderzoek van oud kaartmateriaal blijkt dat de proefsleuven het rondeel Kostverloren op een haar na gemist hebben. Het rondeel ligt net buiten het onderzoeksgebied onder het huidige spoorwegemplacement. Het Statenbolwerk is als het ware rond de locatie van het rondeel gebouwd. Een belangrijke constatering was het feit dat eerst het bastion is aangelegd en daarna het rondeel werd gesloopt. Dat was vanuit defensief oogpunt ook een logische volgorde. Op de plek van het rondeel en de oude gracht eromheen bleef een natte laagte achter, wat blijkt uit het voorkomen van een venige laag met daarin onder andere resten van lisdodden. Onder deze venige laag zijn vier rechthoekige palen gevonden die mogelijk hebben behoord tot een steiger, of mogelijk tot een helling het bolwerk op, waarmee bijvoorbeeld voorraden en munitie het bolwerk op gebracht konden worden. In de laagte is een grote hoeveelheid vondsten gedaan, waarvan de meest indrukwekkende vondst de verzameling van 48 kanonskogels is. De laagte is een dynamische plek waarbij vondsten gedurende de 17e tot 19e eeuw in dezelfde laag terecht zijn gekomen. De vondsten hebben een overwegend militair karakter (kanonskogels, musketkogels, een mondstop van een kanonsloop, een lontstok, een schroef van een pistool, een degen). Ook de vele goedkope, lokaal geproduceerde kleipijpen kunnen aan garnizoenssoldaten worden toegeschreven. Geconcludeerd mag worden dat onder de ophogingen voor het spoorwegemplacement de basis van het Statenbolwerk ruim twee meter hoog uitstekend behouden is gebleven en dat de grachten, waaronder de middeleeuwse gracht onder het bolwerk, eveneens uitstekend behouden zijn gebleven in de bodem. Deze structuren zijn door middel van dit onderzoek goed in beeld gebracht, waarbij nieuwe inzichten zijn verkregen over de ontwikkeling van de verdedigingswerken en de precieze ligging ervan. Ook de militaire vondsten geven inzicht in het functioneren van de stadsverdediging.2017年3月，聚特芬（Zutphen）市政府考古团队于科斯特弗洛伦隧道（Kostverlorentunnel）与原奥弗韦格（Overweg）之间的未来新建住宅区场地开展了试槽考古调查，该场地毗邻铁路。 调查期间，考古人员挖掘了两条探槽，穿过斯塔滕棱堡（Statenbolwerk）——这座1612年修建的防御工事，是莫里斯亲王（Prins Maurits）下令修建的防御工程的一部分：莫里斯亲王于1591年攻占该城并将其升格为边境要塞后，启动了这套防御体系的修建工作，以取代1535年在现克鲁伊特塔（Kruittoren）原址修建的科斯特弗洛伦圆形防御塔（Kostverlorenrondeel）。 圆形防御塔与棱堡的核心功能均为抵御火炮的破坏性打击，保卫城市安全。随着战争形态的变革，持续升级防御工事成为必然需求：1710年，围绕聚特芬城区修建了科恩防线（Linie van Coehoorn），斯塔滕棱堡也随之得到改造与优化。 1863年，该地块被改造为铁路场站，斯塔滕棱堡再次被调整改造，以将铁路区域纳入原防御体系范围。1874年聚特芬撤销要塞建制后，该棱堡也彻底失去了防御职能。 本次调查的探槽剖面中发现了城墙断面与护城河遗迹，为古地图的精准地理配准提供了重要依据。与预期不同的是，棱堡下方还发现了外侧护城河的残存遗迹，以及中世纪城市城墙外侧、内护城河与外护城河之间的一段城墙残段。 通过对古地图资料的系统研究可知，本次试槽考古调查险些错过科斯特弗洛伦圆形防御塔：该塔恰好位于调查区域之外，现存于当前铁路场地下方。斯塔滕棱堡实则是环绕该圆形防御塔的原址修建的。 一项关键性的考古结论为：棱堡的修建时间早于圆形防御塔的拆除时间，这一建造顺序从防御战术视角来看符合逻辑。在圆形防御塔与周边旧护城河的原址处，遗留有一片湿洼地，从其中发育的泥炭层（venige laag）及伴生的香蒲（lisdodde）等植物遗存可以得到佐证。 在该泥炭层下方，考古人员发现了四根长方形木桩，推测可能属于一处临时码头，或是通往棱堡的斜坡结构，可用于运送军需物资与弹药至棱堡内部。 这片湿洼地出土了大量考古遗物，其中最具代表性的是48枚炮弹遗存。该湿洼地属于动态沉积地层，17至19世纪的出土遗物均堆积于同一地层中。出土遗物以军事类器物为主，包括炮弹、步枪弹、炮口堵头、引信杆、手枪螺杆、短剑等。此外，大量本地生产的廉价陶制烟斗，也可佐证此处曾有驻防士兵（garnizoenssoldaten）长期活动。 综上可推断，铁路场地下方的堆土之下，斯塔滕棱堡的基底仍保存完好，高度可达两米以上；包括棱堡下方的中世纪护城河在内的各段护城河遗迹，也在地下得到了良好保存。本次考古调查清晰呈现了这些遗迹结构，并为防御工事的发展历程与精准定位提供了全新的学术认知。出土的军事遗物也进一步揭示了聚特芬城市防御体系的实际运作情况。