Bureau- en booronderzoek Gedempte Haven 2021 Waalwijk

In februari 2021 is in opdracht van de gemeente Waalwijk door Antea Group een archeologisch onderzoek uitgevoerd voor het plangebied ‘Haven Waalwijk’ te Waalwijk, gemeente Waalwijk. Het onderzoek heeft bestaan uit een archeologisch bureauonderzoek en vervolgens uit een verkennend archeologisch booronderzoek. Om de resultaten vervolgens ook als inspiratie te kunnen gebruiken voor het gebruik van de haven van Waalwijk voor nu en in de toekomst is onderhavig rapport daarnaast ook voorzien van een praktische erfgoed component. De resultaten van de archeologie en het beleefbaar erfgoed zijn in maart een eerste keer met de opdrachtgever besproken. Het plangebied valt binnen de vigerende bestemmingsplannen ‘Bestemmingsplan Gemengd gebied’, waarvoor dubbelbestemmingen waarde – archeologie zijn opgenomen. Wanneer in hetzelfde plangebied verschillende dubbelbestemmingen met verschillende vrijstellingsgrenzen gelden, worden in de norm de strengste vrijstellingsgrenzen voor het gehele plangebied gehanteerd. Derhalve geldt een onderzoeksverplichting bij bodemingrepen vanaf 100m² en 0,3m -mv. Op dit moment zijn er diverse herontwikkelingen binnen het plangebied in ontwikkeling. Met onderhavig bureauonderzoek heeft de gemeente al hetgeen conform de Erfgoedwet 2016 in een eerste fase benodigd is bijeen willen brengen. Dit rapport is daarmee na vaststelling door opdrachtgever en de bevoegde overheid het uitgangspunt naast het vigerend gemeentelijk erfgoedbeleid. Archeologisch bureauonderzoek. Uit het archeologisch bureauonderzoek komt naar voren dat de ondergrond van het hedendaagse Waalwijk bestaat uit een dekzandrug. Op deze dekzandrug zijn in het verleden resten aangetroffen uit de steentijd die duiden op kampementen uit deze periode. Gedurende de bronstijd en de eeuwen die daarop volgenden was het gebied te nat voor permanente bewoning maar tijdelijke aanwezigheid zal zeker hebben voorgekomen. Vanaf de volle middeleeuwen raakt het landschap rondom Waalwijk meer en meer bruikbaar voor langdurige vesting. Ontginning van de veengebieden en vanaf de latere dertiende eeuw ook het steken van turf als brandstof bracht het gebied in een stroomversnelling van ontwikkeling. Reeds vroeg in de veertiende eeuw kreeg Waalwijk als kroon op deze ontwikkeling haar stedelijke privileges uit handen van de Hertog van Brabant. Vijftig jaar later in dezelfde eeuw was de regionale politieke agenda een andere maar Waalwijk bleef, mede dankzij haar haven, de aorta van de Langstraat en hierin vormde de haven de verbinding tussen Waalwijk en haar achterland enerzijds, en de grote steden in Holland, Gelre en Brabant anderzijds. De laatmiddeleeuwse haven zal haar oorsprong ergens in de twaalfde eeuw kennen en werd telkens uitgebaggerd en opnieuw beschoeid om deze open te houden en aan te passen aan het gebruik van de haven dat telkens wijzigde in de loop van de tijd. Ze transformeerde van transportplaats van agrarische producten in de late dertiende eeuw naar de verzamelplaats van het turf uit het achterland voor verscheping naar de grote steden. Veel bouwmaterialen voor de Kerk aan de Haven en andere voorname gebouwen in het laatmiddeleeuwse Waalwijk, Baardwijk en Besoyen zal tevens via dezelfde have zijn aangevoerd. In de opbouw van de militaire sterkte van de hertog van Brabant in de vroege veertiende eeuw en tijdens de Tachtigjarige oorlog verkreeg de haven ook kortstondig het aanzicht van een oorlogshaven waar wapentuig, soldaten en voorraden bijeen werden gebracht voor de belegeringen van respectievelijk Geertruidenberg en ’s-Hertogenbosch. Ook na deze oorlog bleef de haven functioneren en werd hoogstwaarschijnlijk in de 17e eeuw op initiatief van de heer van Waalwijk verdiept. In de periode die daarop volgde is de haven waarschijnlijk nog een aantal keer verdiept. De haven is pas in de jaren zestig van de vorige eeuw gedempt. Rondom de haven zijn resten uit de late middeleeuwen en nieuwe tijd te verwachten die gerelateerd zijn aan havenactiviteiten. Archeologisch booronderzoek. In het verleden is in het gebied dat anno 2021 als plangebied Haven Waalwijk 2021 is aangemerkt al divers archeologisch onderzoek uitgevoerd. Om nu een dekkend beeld te krijgen van de ondergrond is allereerst in het bureauonderzoek bijeengebracht wat al bekend was. De ontbrekende delen waar nog geen beeld van de ondergrond bestond en waarvoor betredingstoestemming was verkregen is in 2021 alsnog geboord. Uit eerder onderzoek in het oostelijke deel van het plangebied (Zaakid. 3993700100) is bekend dat de venige sliblaag, die werd aangetroffen aan de onderkant van de haven, mogelijk een potentiële archeologische laag betreft. Daarnaast werden op basis van dat onderzoek ook resten van eventuele kademuren, beschoeiingen en kadevloeren verwacht. Het advies uit dit onderzoek, om bij toekomstige bodemingrepen een vervolgonderzoek uit te laten voeren, blijft behouden. Het uitgevoerde onderzoek heeft vooral plaatsgevonden in opgehoogde grond. Een deel van de boringen is gestaakt en in een ander deel lijkt een C-horizont aangetroffen, maar dat zou dus ook cunetzand met een humeuze ‘leeflaag’ kunnen zijn. Advies op basis van het booronderzoek. Het uitgevoerde onderzoek heeft vooral plaatsgevonden in opgehoogde grond. Een deel van de boringen is gestaakt en in een ander deel lijkt een C-horizont aangetroffen, maar dat zou dus ook cunetzand met een humeuze ‘leeflaag’ kunnen zijn. Westelijk van de voormalige havenbak is dus sprake van een circa 1,5 m dik geroerd ophoogpakket. Dit komt (zeer) goed overeen met de AHN (zie afbeelding 19). Op basis van deze gegevens is het advies van Antea Group tweeledig: - Het gebied westelijk van de voormalige havenbak kan worden vrijgegeven tot een diepte van 1,3 m – mv. Er wordt een bufferzone van 0,2 m gehanteerd, omdat deze laag niet overal even dik is. Mochten er bodemingrepen plaatsvinden die dieper gaan dan deze 1,3 m – mv is eventueel nader onderzoek noodzakelijk. Het gebied van de voormalige havenbak en het gebied ten oosten daarvan houden een onverminderd hoge archeologische verwachting houden. Nader archeologisch onderzoek is hier noodzakelijk indien de bodemingrepen dieper gaan dan 0,3 m – mv (conform vigerend gemeentelijk beleid). Het onderzoek dient hier te bestaan uit een archeologisch proefsleuvenonderzoek (eventueel gevolgd voor een archeologisch opgraving) waar dit mogelijk is, of uit een archeologische begeleiding waar dit moet (bijvoorbeeld vanwege aanwezige verontreinigingen en saneringen e.d.). Het lijkt daarnaast ook nog aanbevelenswaardig om na te gaan of er in gemeentelijke of regionale archieven nog gegevens (vergunningen etc.) te vinden zijn over de werkwijze die gebruikt is bij het dempen van de oude haven en /of het ophogen van het gebied. Erfgoed voorstel. De gemeente Waalwijk wil verband creëren tussen de projecten en heeft hier het thema Erfgoed voor gebruikt. Dit is een goed begin, maar behoeft wellicht nuancering. Een thema is een onderwerp dat iets over het concept zegt. In deze situatie geeft het thema Erfgoed inzicht in de projecten, maar zegt verder niets over toekomstige contexten. Het hebben van een visie is waar een concept om draait en zich van een idee of thema onderscheidt. Na het Strategische Visieplan 2025 van de gemeente Waalwijk te hebben gelezen, kan gezegd worden dat erfgoed (lokale geschiedenis) en/of toerisme & recreatie niet tot nauwelijks benoemd worden. In deze erfgoedvisie ligt daarmee een kans om een duurzame identiteit te benoemen, uit te bouwen en daarmee voor nu en in de toekomst de haven van Waalwijk een breed draagvlak te geven, meer dan dat dit in de huidige visie kon worden uitgewerkt. Ondanks alle de inzet is het (nog) niet gelukt om de projecten bij elkaar te brengen, terwijl hier dringend behoefte naar is. Rustend op deze informatie kan geconstateerd worden dat de gemeente zoekende is naar een kapstok voor het creëren van een platform voor erfgoedverhalen en lopende projecten, om een sterkere positie in de toeristische sector in de te nemen. De Waalwijkse haven kan dit zeker doen maar dan moet basis uit het strategisch visieplan letter verdiept en verbreed worden. Voor het creëren van deze kapstok ziet Antea Group dat het nodig is om nieuwe en bestaande projecten een reden te geven om te blijven bestaan. Dit uit zich in een visie en missie die voortkomen uit een (belevings)concept. Een concept is hierin dan de ‘wijze waarop’ invulling geven kan worden aan de imagineeringsbenadering. Imagineering betreft waardecreatie en waarde-innovatie vanuit het belevingsperspectief. De haven van Waalwijk is dit zeker waard en kan daarbij versterkt worden door aan te sluiten bij de provinciale verhaallijnen van Brabant. Daarmee wordt het mogelijk om gelden hiervoor aan te spreken maar ook aan te sluiten bij de grotere verbanden die in de provincie Noord-Brabant inmiddels gerealiseerd zijn of op korte termijn worden. De haven van Waalwijk hoort daar zeker in te schitteren als parel van de Langstraat, verbinding tussen zand en veen.2021年2月，受瓦尔韦克（Waalwijk）市政厅委托，安特亚集团（Antea Group）针对瓦尔韦克市内的“瓦尔韦克港（Haven Waalwijk）”规划区域开展了考古调查工作。本次调查包含考古桌面研究与勘探性考古钻探调查两个环节。为将调查结果作为瓦尔韦克港当前及未来使用的参考依据，本报告还增设了实用遗产板块。同年3月，委托方已首次就考古与可体验遗产的相关成果进行沟通。 本次规划区域纳入现行的“混合用途区划”法定土地使用规划，其中包含标注为“考古价值类双重用途区划”的地块。若同一规划区域内存在多组带有不同豁免边界的双重用途区划，则需以最严格的豁免边界作为整个区域的执行标准。据此，该区域内面积超过100平方米、开挖深度超过地面下0.3米的土方工程均需开展考古调查。目前该规划区域内已有多项再开发项目处于筹备阶段。本次桌面研究已按照《2016年遗产法（Erfgoedwet 2016）》第一阶段要求完成相关资料的收集整理。本报告经委托方与主管政府部门审定后，将作为现行市级遗产政策之外的核心参考依据。 ### 考古桌面研究 考古桌面研究结果显示，当代瓦尔韦克所在的地下地层为表层砂质脊。过往在此砂质脊上曾发现石器时代的营地遗迹。青铜时代及后续时期，该区域因过于潮湿无法长期定居，但短期内应有人类活动痕迹。自中世纪全盛时期起，瓦尔韦克周边区域逐渐具备长期居住的条件。对泥炭地的开垦以及13世纪后期开始的泥炭燃料开采，推动该区域进入快速发展阶段。14世纪早期，瓦尔韦克从布拉班特公爵手中获得城市特权，标志着其发展达到顶峰。50年后的同一世纪，区域政治格局发生变化，但瓦尔韦克凭借港口成为朗斯特拉特（Langstraat）地区的交通枢纽：港口一方面连接瓦尔韦克与其内陆腹地，另一方面则联通荷兰、海尔德（Gelre）与布拉班特的各大城市。 瓦尔韦克港的雏形可追溯至12世纪，此后为维持港口通行并适配不断变化的使用需求，港口多次进行清淤与加固改造。13世纪后期，港口从农产品转运站转变为内陆泥炭外运至各大城市的集散地。瓦尔韦克港教堂及中世纪晚期瓦尔韦克、巴德维克（Baardwijk）与贝索延（Besoyen）的重要建筑所用的大量建筑材料，也均通过该港口运入。14世纪早期布拉班特公爵强化军事防御期间，以及八十年战争时期，该港口曾短暂作为军用港口，为围攻赫特吕登贝格（Geertruidenberg）与斯海尔托亨博斯（’s-Hertogenbosch）集结武器、士兵与物资。战后港口仍持续运营，17世纪时在瓦尔韦克领主的推动下完成了港口疏浚加深，此后又历经多次疏浚加深。该港口直至20世纪60年代才被填埋。港口周边区域大概率存有与港口活动相关的中世纪晚期至近现代遗迹。 ### 考古钻探调查 在2021年划定为“瓦尔韦克港规划区域”的这片土地上，过往已开展过多项考古调查。为全面掌握地下地层情况，本次桌面研究首先整理了已有的相关资料。对于尚未获取地层数据且已获得现场作业许可的区域，2021年完成了钻探补测。过往对规划区域东部（案件编号：3993700100）的调查结果显示，港口底部的泥炭质黏土层可能为潜在考古层位。此外，根据该调查结果，还推测存在潜在的码头墙、护岸与码头地面遗迹。本次研究提出的“未来开展土方工程时需进行后续考古调查”的建议仍需保留。本次钻探调查主要在填土区域开展，部分钻孔中途停止，另有部分区域疑似发现C层土壤，但该地层也可能为含腐殖质“生活层”的冰碛砂（cunetzand）。 ### 钻探调查建议 原港口西侧区域存在约1.5米厚的扰动填土堆积体，该结果与荷兰国家高程模型（AHN，见图19）高度吻合。基于上述数据，安特亚集团（Antea Group）提出两点建议： 1. 原港口西侧区域可豁免至地面下1.3米深度的土方工程。由于该土层厚度不均，需设置0.2米的缓冲区域。若土方工程开挖深度超过1.3米，则需开展进一步考古调查。 2. 原港口区域及其东侧区域仍保留极高的考古潜力。若此处土方工程开挖深度超过地面下0.3米（符合现行市级政策要求），则需开展进一步考古调查：若条件允许，需开展考古试坑调查（后续可根据情况开展考古发掘）；若因存在污染物与修复工程等原因无法开展试坑，则需进行考古现场监护。 此外，建议核查市级或区级档案馆中是否存有关于旧港口填埋与区域填土作业流程的相关资料（如许可文件等）。 ### 遗产规划建议 瓦尔韦克市政厅希望整合各类项目，并以“遗产”作为主题开展相关工作。这一思路方向正确，但仍需进一步细化。主题仅能体现项目的核心方向，本次“遗产”主题仅能说明项目与历史相关，却未提及未来的应用场景。项目的核心在于愿景，愿景能够区分概念与单纯的主题。通过研读瓦尔韦克市政厅《2025年战略愿景规划》，可以发现其中几乎未提及遗产（本地历史）与旅游休闲领域。因此，本次遗产规划有机会打造可持续的城市身份认同，为瓦尔韦克港当前与未来的发展争取更广泛的社会支持，这也是现行愿景规划未能充分覆盖的内容。尽管付出诸多努力，仍未能实现项目的整合，而社会对此的需求十分迫切。 基于上述信息，可以认定瓦尔韦克市政厅正在寻求搭建遗产故事与在研项目的共享平台，以提升其在旅游行业的竞争力。瓦尔韦克港完全具备承担这一功能的潜力，但需基于战略愿景规划进行深化与拓展。安特亚集团（Antea Group）认为，要搭建这一共享平台，需要为新增与既有项目赋予存续价值，这需依托源于（体验式）理念的愿景与使命。此处的“理念”指的是“如何”落地想象工程（Imagineering）策略。想象工程指从体验视角出发的价值创造与价值创新。瓦尔韦克港具备这一价值潜力，且可通过融入布拉班特省的叙事主线得到强化。如此一来，既可争取相关专项资金，也能衔接北布拉班特省现已建成或即将落地的大型区域联动项目。瓦尔韦克港作为朗斯特拉特地区的明珠、沙地与泥炭地的连接枢纽，理应在其中占据重要位置。