ปฏิบัติการจัดแสดงโบราณคดีรัฐแรกเริ่มในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ (พช.): กรณีศึกษานิทรรศการทวารวดีใน พช. พระปฐมเจดีย์ และพช. อู่ทอง

พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ (พช.) พระปฐมเจดีย์ และพช. อู่ทอง เป็นพิพิธภัณฑ์ประจำแหล่งโบราณคดีสมัย “ทวารวดี” ของประเทศ ทว่า การปรับปรุงการจัดแสดงล่าสุดกลับแสดงข้อจำกัดเรื่องเพดานความรู้เกี่ยวกับรัฐแรกเริ่มในสมัยต้นประวัติศาสตร์ ดังนั้น งานนี้จึงมีวัตถุประสงค์ 3 ประการ คือ เพื่อสำรวจพัฒนาการการจัดแสดง เพื่อทำความเข้าใจรูปแบบและความสัมพันธ์ของเครือข่าย–ผู้กระทำในแต่ละช่วงเวลา และเพื่อทำความเข้าใจบทบาทของกรอบคิดเรื่องศาสนา การค้า และตำนานสุวรรณภูมิในฐานะเครือข่าย–ผู้กระทำของการจัดแสดงทวารวดีใน พช. พระปฐมเจดีย์ และพช. อู่ทอง ผลการศึกษาพบว่า ทฤษฎีเครือข่าย–ผู้กระทำ แสดงให้เห็นการประกอบรวมของสรรพสิ่งจนเป็นสังคมของพิพิธภัณฑ์ 4 ระยะ ได้แก่ ระยะที่ 1 ก่อน พ.ศ. 2500 ระยะที่ 2 ระหว่าง พ.ศ. 2501–2530 ระยะที่ 3 ระหว่าง พ.ศ. 2531–2550 และระยะที่ 4 พ.ศ. 2551–ปัจจุบัน สถานะของพิพิธภัณฑ์ไม่ได้ขึ้นอยู่กับความเป็นพิพิธภัณฑ์ของรัฐเชิงนโยบายเพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับศักยภาพกระทำการของวัตถุ เทคโนโลยี นโยบาย และองค์ความรู้ใหม่ ควบคู่ไปกับภัณฑารักษ์ที่กระทำร่วมกันพัวพันหลายระนาบ ทั้งนี้ ความพัวพันดังกล่าวสะท้อนให้เห็นโลกของความคิดเรื่องสุวรรณภูมิที่แฝงฝังอยู่กับการนำเสนอศาสนาและการค้าการทำความเข้าใจเครือข่าย–ผู้กระทำที่ประกอบสร้างความรู้อารยธรรมเก่าแก่นั้น ไม่อาจละทิ้งการดำรงอยู่ของสรรพสิ่งที่พัวพันกับพิพิธภัณฑ์ได้ เครือข่ายของพื้นที่ภายในอาคารจัดแสดงและนอกอาคารจัดแสดงได้ย้ำให้เห็นตำแหน่งแห่งที่ของวัตถุสภาวะในการจัดแสดงทางโบราณคดี ฉะนั้น ความโยงใยระหว่างศาสตร์สมัยใหม่กับพิพิธภัณฑ์ในประเทศไทยมีความสัมพันธ์ที่ซับซ้อนมากกว่าจะมองเพียงว่าถูกขับเคลื่อนโดยกระบวนการชาตินิยม