รูปแบบการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทภาคประชาชนในพื้นที่เทศบาลตำบลสามง่าม อำเภอดอนตูม จังหวัดนครปฐม

การศึกษาเรื่อง รูปแบบการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทภาคประชาชนในพื้นที่เทศบาลตำบลสามง่าม อำเภอดอนตูม จังหวัดนครปฐม มีวัตถุประสงค์ 4 ประการ 1) เพื่อศึกษารูปแบบและลักษณะการดำเนินการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทภาคประชาชนในพื้นที่ 2) เพื่อศึกษากระบวนการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทภาคประชาชนในพื้นที่ 3) เพื่อวิเคราะห์ปัญหา อุปสรรคของการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทภาคประชาชนในพื้นที่ และ4) เพื่อเสนอแนวทางพัฒนาการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทภาคประชาชนในระดับท้องถิ่นการศึกษานี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพมีผู้ให้ข้อมูลหลัก จำนวน 26 คน ได้แก่ 1) ผู้บริหารท้องถิ่น 2) ผู้นำท้องที่ 3) บุคลากรของเทศบาลตำบลสามง่าม 4) คณะกรรมการศูนย์ยุติธรรมชุมชนตำบลสามง่าม และ 5) ที่ปรึกษาศูนย์ยุติธรรมชุมชน ตำบลสามง่าม โดยการเก็บรวบรวมข้อมูลจากเอกสาร การสังเกตแบบไม่มีส่วนร่วม การสัมภาษณ์เชิงลึก และการสนทนากลุ่ม วิเคราะห์ข้อมูลด้วยวิธีอุปนัยผลการศึกษาพบว่า (1) รูปแบบและลักษณะการดำเนินการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทภาคประชาชนในพื้นที่เทศบาลตำบลสามง่าม ประกอบด้วย 2 รูปแบบ คือ (ก) รูปแบบการไกล่เกลี่ยโดยผู้นำเป็นคนกลาง จะมีผู้นำท้องที่หรือผู้นำท้องถิ่นทำหน้าที่เป็นคนกลางในการไกล่เกลี่ยข้อพิพาท เนื่องจากผู้นำที่ทำหน้าที่เป็นคนกลาง คือ บุคคลที่มีความน่าเชื่อถือ คนภายในชุมชนให้ความเกรงใจ ไว้วางใจ (ข) รูปแบบการไกล่เกลี่ยโดยศูนย์ยุติธรรมชุมชน จะมีคณะกรรมการศูนย์ยุติธรรมชุมชนดำเนินการตามภารกิจ 5 ด้าน การป้องกันและควบคุมอาชญากรรมในชุมชน การรับเรื่องร้องเรียน ร้องทุกข์ และรับแจ้งเบาะแส การไกล่เกลี่ยประนีประนอมข้อพิพาท การเยียวยาหรือเสริมพลัง แก่เหยื่ออาชญากรรมและความรู้สึกของชุมชน และการรับผู้พ้นโทษหรือผู้ถูกคุมประพฤติกลับสู่ชุมชน (2) กระบวนการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทภาคประชาชนในพื้นที่เทศบาลตำบลสามง่าม มี 2 รูปแบบ คือ (ก) รูปแบบการไกล่เกลี่ยโดยผู้นำเป็นคนกลาง (ข) รูปแบบการไกล่เกลี่ยโดยศูนย์ยุติธรรมชุมชน โดยแต่ละรูปแบบมีขั้นตอน 4 ขั้นตอน คือ 1) ขั้นตอนการรับเรื่องราวไกล่เกลี่ยระงับข้อพิพาท 2) ขั้นตอนแสวงหาข้อเท็จจริง/รวบรวมข้อมูลเพิ่มเติม 3) ขั้นตอนดำเนินการจัดกระบวนการไกล่เกลี่ยระงับข้อพิพาท และ4) ขั้นตอนสรุปผลการไกล่เกลี่ยระงับข้อพิพาท ซึ่งรูปแบบการไกล่เกลี่ยโดยผู้นำเป็นคนกลาง มีขั้นตอนไม่ซับซ้อน สามารถดำเนินการได้โดยผู้นำตั้งแต่ตั้งแต่เริ่มต้นจนยุติข้อพิพาท ในมุมกลับกัน รูปแบบการไกล่เกลี่ยโดยศูนย์ยุติธรรมชุมชน มีขั้นตอนที่ซับซ้อนตามโครงสร้างศูนย์ฯ (3) ปัญหา อุปสรรคของการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทภาคประชาชนในพื้นที่เทศบาลตำบลสามง่าม พบว่า มีปัญหาทสำคัญ คือ (ก) รูปแบบการไกล่เกลี่ยโดยผู้นำเป็นคนกลาง ผู้ทำหน้าที่ไกล่เกลี่ยต้องมีประสบการณ์และความรู้ (ข) รูปแบบการไกล่เกลี่ยโดยศูนย์ยุติธรรมชุมชน ผู้ทำหน้าที่ไกล่เกลี่ยขาดความรู้และประสบการณ์ คณะกรรมการศูนย์ฯ ขาดการมีส่วนร่วมการดำเนินงานของศูนย์ ขาดการประชาสัมพันธ์สร้างการรับรู้ หน่วยงานราชการที่เกี่ยวข้องขาดการติดตามและประเมินผล ข้อจำกัดในการดำเนินงานของศูนย์ 1) ปัญหาเชิงโครงสร้างของศูนย์ยุติธรรมชุมชน ศูนย์ฯ ไม่ใช่ภารกิจหลักของเทศบาลตำบล 2) ปัญหาความทับซ้อนของอำนาจหน้าที่ ด้านการดำเนินนโยบายยุติธรรมชุมชน ประชาชนไม่เข้าใจและไม่มีส่วนร่วมในการดำเนินงานของศูนย์ยุติธรรมชุมชน และ (4) แนวทางพัฒนาการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทภาคประชาชนในระดับท้องถิ่น ได้แก่ ควรมีการกำหนดรูปแบบไกล่เกลี่ยข้อพิพาทในพื้นที่ให้ชัดเจน ควรมีการประชาสัมพันธ์การเข้าถึงการไกล่เกลี่ยข้อพิพาท เปิดโอกาสให้ประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมในการจัดการความขัดแย้งในชุมชน ควรจัดกิจกรรมกระตุ้นให้เกิดการขับเคลื่อนการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทภาคประชาชน ควรแก้ไขระเบียบ/กฎหมายอำนาจหน้าที่ขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นด้านกระบวนการยุติธรรม และควรมีประชุมติดตามและประเมินผลการดำเนินงานของศูนย์ฯ