Bureauonderzoek Archeologie Plangebied Brugconstructie en baggerwerkzaamheden Van Echtenskanaal te Klazienaveen, gemeente Emmen

Hamaland Advies heeft in opdracht van Ortageo in het kader van de aanvraag van de omgevingsvergunning een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd voor de realisatie van een nieuwe brugconstructie/overkluizing over het van Echtenskanaal en baggerwerkzaamheden in het van Echtenskanaal te Klazienaveen, gemeente Emmen. Het plangebied heeft een omvang van ca. 2.500 m2. De beoogde locatie van de nieuwe brug/overkluizing ligt in het westen van het plangebied en heeft een omvang van ca. 700 m2. Verder zal in het hele plangebied de waterbodem worden uitgebaggerd. Omdat de beoogde ontwikkeling nog in de plan- en ontwerpfase is, zijn de exacte verstoringsdieptes van de beoogde bodemingrepen nog niet bekend.
Volgens het tijdelijke deel van het Omgevingsplan Gemeente Emmen1 geldt ter hoogte van het plangebied de dubbelbestemming ‘Waarde – Archeologie 4’. Het beleid is dat bij bodemingrepen groter dan 1000 m2 waarbij bodemverstoringen tot dieper dan 30 cm-mv plaats zullen vinden archeologisch (voor)onderzoek noodzakelijk is.

Omdat de geplande bodemingrepen deze vrijstellingsgrenzen zullen overschrijden, is door Hamaland Advies een KNA 4.2-conform bureauonderzoek volgens BRL SIKB protocol 4002 uitgevoerd, waarbij een gespecificeerd archeologisch verwachtingsmodel is opgesteld en een selectieadvies is geformuleerd.

Conclusie

Het plangebied is gelegen op de oostelijk flank van een noord-zuid georiënteerde ijsstroomrug (‘megaflute’) die bedekt is met dekzand. Van oudsher vormen de hogere, droge delen van het pleistocene dekzandlandschap, zoals dekzandruggen en -welvingen en in dit geval de met dekzand bedekte ijsstroomrug, aantrekkelijke vestigingslocaties voor zowel jagers-verzamelaars vanaf het Laat-Paleolithicum als voor landbouwsamenlevingen vanaf het Neolithicum. Voor het plangebied geldt daarom op basis van landschappelijke ligging een hoge archeologische verwachting voor resten vanaf het Laat-Paleolithicum tot en met het Neolithicum. In de omgeving van het plangebied zijn op basis van meldingen in Archis3 nog geen archeologische vindplaatsen bekend. Vanaf het Laat-Neolithicum maakt het plangebied deel uit van een uitgestrekt veengebied, die pas in de tweede helft van de 19e eeuw wordt ontgonnen voor turfwinning. Door de drassige bodemomstandigheden vormt het veenmoeras een ongunstige vestigingslocatie. Om deze reden geldt voor de periode Neolithicum tot en met Late Middeleeuwen een lage archeologische verwachting.

Op basis van historisch kaartmateriaal is het veengebied pas omstreeks 1884 verkaveld ten behoeve van de ontginning. Het Van Echtenskanaal en de veenkolonie Klazienaveen zijn aangelegd in de jaren ’80 van de 19e eeuw en worden pas afgebeeld op kaarten vanaf 1906. De kans op resten van bouwhistorische waarden uit de Nieuwe Tijd wordt laag ingeschat, wel kunnen eventuele watergerelateerde resten aanwezig zijn gerelateerd aan het Van Echtenskanaal, zoals oudere kademuren/beschoeiingen. Op kaarten vanaf 1985 is de dam aan de westzijde van het plangebied aangelegd, waarmee de huidige situatie is ontstaan.

Voor de Tweede Wereldoorlog heeft het plangebied volgens de Indicatieve Kaart Militair Erfgoed een algemene verwachting voor resten van kleinere objecten en structuren zoals crashlocaties, veldgraven en onderduikholen. Over het algemeen is de trefkans op dit soort resten laag. Direct ten noorden van het plangebied is langs de noord-/westoever van het Van Echtenskanaal de Nederlandse verdedigingslinie ‘O-lijn’ gekarteerd, een eenvoudig ingerichte vertragingslinie langs bestaande waterlopen en kanalen ter verdediging van de grens in Groningen en Drenthe. Gerelateerd aan de verdedigingslinie kunnen naast het gebouwde erfgoed zoals bunkers en tankversperringen kunnen archeologische resten worden verwacht zoals de resten van gevechts- en waarnemingsposities voor infanterie, opstellingen voor geschut, loopgraven, mangaten, overstoven betonbouw, versperringen, barakken e.d.

In het plangebied hebben bodemverstoringen plaatsgevonden bij de aanleg van het Van Echtenskanaal in de tweede helft van de 19e eeuw en de aanleg van de dam aan de westzijde van het plangebied omstreeks 1980. Uit de constructietekeningen van de dam uit 1980 kan herleid worden dat de bovenkant van de fundering van de keermuren op 13,9 m +NAP ligt (ca. 4,1 m beneden het huidige maaiveld op ca. 18,0 m +NAP), de onderkant van de fundering ligt ca. 0,45 m dieper op 13,45 m +NAP (ca. 4,55 m-mv). Daarnaast is ter hoogte van de dam op de waterbodem op 12,9 m +NAP een betonnen bodembescherming aangelegd.

Selectieadvies

Op basis van de resultaten van het bureauonderzoek wordt de kans dat in het plangebied nog intacte archeologische vindplaatsen aanwezig zijn laag ingeschat. Hamaland Advies adviseert daarom het plangebied vrij te geven voor de beoogde bodemingrepen.

Selectiebesluit

Het conceptrapport is op 11 juni 2025 getoetst door de gemeente Emmen. Er zijn geen opmerkingen en het selectieadvies wordt overgenomen. Vervolgonderzoek wordt niet noodzakelijk geacht.

Voorbehoud

Het uitgevoerde onderzoek is op zorgvuldige wijze verricht volgens de voorgeschreven procedures en methoden. Het archeologisch onderzoek is erop gericht om de kans op het aantreffen dan wel vernietigen van archeologische waarden bij bouwwerkzaamheden in het onderzoeksgebied te verkleinen.
Verder dient te allen tijde bij het afgeven van een omgevingsvergunning de wettelijke meldingsplicht (ex artikel 5.10 van de Erfgoedwet) kenbaar te worden gemaakt, om het documenteren van toevalsvondsten te garanderen: ‘Degene die anders dan bij het doen van opgravingen een zaak vindt waarvan hij weet dan wel redelijkerwijs moet vermoeden dat het een monument is (in roerende of onroerende zin), meldt die zaak zo spoedig mogelijk bij onze minister’. Deze aangifte dient te gebeuren bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed in Amersfoort. Vanuit praktisch oogpunt verdient het aanbeveling ook de verantwoordelijk ambtenaar van de gemeente Emmen en diens adviseur van het Oversticht te Zwolle (Dhr. O. Satijn), hiervan per direct in kennis te stellen.