ความร่วมมือระหว่างประเทศด้านแรงงานของไทย-สาธารณรัฐเกาหลี: กรณีศึกษาแรงงานผิดกฎหมายของไทยในเกาหลีใต้ระหว่างปี พ.ศ. 2547 จนถึงก่อนสถานการณ์โควิด-19

การศึกษาเรื่อง ความร่วมมือระหว่างประเทศด้านแรงงานของไทย-สาธารณรัฐเกาหลี กรณีศึกษา: แรงงานผิดกฎหมายของไทยในเกาหลีใต้ ระหว่างปี พ.ศ. 2547 จนถึงก่อนสถานการณ์โควิด-19 มีวัตถุประสงค์ 1. เพื่อทราบถึงปัจจัยหลักที่เป็นแรงจูงใจที่ทำให้แรงงานไทยไปทางานผิดกฎหมาย ในสาธารณรัฐเกาหลี 2. เพื่อทราบว่าประสิทธิภาพของบทบาท กลไกภาครัฐด้านการจัดส่งแรงงานไทย ไปทำงานสาธารณรัฐเกาหลีมีกระบวนการในการจัดส่งแรงงานเป็นอย่างไร 3. เพื่อให้การศึกษาในครั้งนี้ได้สะท้อนถึงประโยชน์ รวมทั้งข้อจำกัดจากการสร้างความร่วมมือด้านแรงงานระหว่างประเทศ ไทย-เกาหลี ซึ่งอาจจะช่วยให้สามารถหาแนวทางแก้ไขปัญหาเกี่ยวกับประเด็นแรงงานไทยไปทำงานผิดกฎหมายในเกาหลีใต้ หรือ นำไปเป็นแบบอย่างหรือพัฒนาเพื่อต่อยอดความร่วมมือด้านแรงงานระหว่างประเทศไปยังตลาดแรงงานใหม่ ๆ ที่ยังไม่มีความร่วมมือด้านแรงงานระหว่างกันได้ในอนาคตการศึกษาครั้งนี้เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Method) โดยใช้การศึกษาและรวบรวมข้อมูลด้วยวิธีการวิจัยเอกสาร (Document Research) เป็นหลัก โดยการรวบรวมเอกสารที่เกี่ยวข้อง ทั้งข้อมูลปฐมภูมิ และข้อมูลทุติยภูมิ แล้วจึงนำข้อมูลจากการศึกษามาพรรณนา และวิเคราะห์ รวมทั้งใช้ข้อมูลจากการสัมภาษณ์ประกอบด้วย ซึ่งจากการศึกษาพบว่า1. ปัจจัยหลักที่เป็นแรงจูงใจให้แรงงานไทยไปทำงานผิดกฎหมายในสาธารณรัฐเกาหลี มาจากปัจจัยด้าน “เงิน” มากกว่าปัจจัยด้านอื่น ๆ เนื่องจาก ค่าแรงที่สูงกว่าไทย 3-5 เท่า จึงดึงดูดให้แรงงานไร้ฝีมือโดยเฉพาะอย่างยิ่งจากประเทศที่ด้อยพัฒนากว่า เดินทางเข้ามาทำงานแสวงหารายได้ และโอกาสสำหรับความก้าวหน้าในชีวิต นอกจากนี้ยังมีอีกหลายปัจจัยที่สนับสนุนให้แรงงานตัดสินใจที่จะไปทำงานแบบผิดกฎหมาย เช่น การได้รับความช่วยเหลือจากกลุ่มเครือข่ายแรงงานไทยผิดกฎหมายที่ไปทำงานอยู่ก่อนแล้ว หรือภาวะเศรษฐกิจถดถอย อัตราการว่างงานในประเทศสูง ภาวะเงินเฟ้อ เป็นต้น เพราะการไปทำงานแบบถูกกฎหมายจำเป็นต้องใช้ทรัพยากรทั้งในแง่ของเงินและเวลามากกว่า ในขณะที่ผู้ใช้แรงงานส่วนใหญ่เป็นผู้ที่อยู่ในสภาวะที่ต้องใช้เงินหรือผู้มีฐานะค่อนข้างยากจน อีกทั้งแรงงานเหล่านี้มีทรัพยากรที่จำกัดและยังต้องการเงินด่วนเพื่อนามาใช้ปลดหนี้สินในแต่ละเดือน เงินเป็นสิ่งสำคัญจึงไม่อาจรอทำตามกระบวนการได้2. ความไม่มีประสิทธิภาพของกระบวนการจัดส่งแรงงานของโครงการการไปทำงานสาธารณรัฐเกาหลีตามระบบการจ้างแรงงานต่างชาติ Employment Permit System (EPS) ส่งผลต่อการลักลอบเป็นแรงงานผิดกฎหมายในเกาหลีใต้มากขึ้น แม้ขั้นตอนการไปทำงานที่เกาหลีใต้แบบถูกกฎหมายนั้น มีระบบที่ชัดเจนและได้รับการดูแลจากหน่วยงานราชการไทยแบบไม่เสียค่าบริการ อีกทั้งได้รับการประกันรายได้ตามค่าแรงในสัญญาจ้าง รวมไปถึงการคุ้มครองตามกฎหมายแรงงานของเกาหลีใต้ แต่ก็ยังมีสิ่งที่ผู้ที่อยากไปทำงานมองว่าเป็นอุปสรรคสาคัญนั่นก็คือ ระบบ EPS มีขั้นตอนที่ยุ่งยาก หลายขั้นตอน และใช้เวลานาน อีกทั้งทั้งค่าเล่าเรียนภาษาที่สูง การไม่มีหลักประกันว่าจะได้งาน ระยะเวลาในการรอนายจ้างคัดเลือกที่ยาวนานนับปี หรืออาจไม่ได้รับเลือกเลย นอกจากนี้ยังมีอุปสรรคด้านการจำกัดเพศและอายุในการสมัครไปทำงาน รวมไปถึงเรื่องของสัญญาจ้างที่หากคนงานต้องการเปลี่ยนนายจ้างเป็นเรื่องที่ทำได้ยาก เนื่องจากต้องได้รับการยินยอมจากนายจ้าง ซึ่งปัญหาเหล่านี้ล้วนเป็นปัญหาในเชิงโครงสร้างของระบบ EPS เอง อีกทั้งยังมีปัจจัยด้านอื่นที่เป็นแรงสนับสนุนที่ทำให้ปรากฏการณ์แรงงานผีน้อยยังไม่หมดไป ได้แก่ การที่เกาหลีใต้เองยังไม่เข้มงวดในการบังคับใช้กฎหมายแก่แรงงานต่างชาติผิดกฎหมาย อีกทั้งช่องโหว่เรื่อง Tourist Visa 90 วัน ที่ทำให้ “ผีน้อย” ลักลอบเข้าไปทำงานได้ง่ายขึ้น รวมถึงสภาพเศรษฐกิจและสังคมที่ย่ำแย่ของไทยในยุครัฐบาลปัจจุบัน ก็ยิ่งทำให้จานวนผีน้อยที่ลักลอบไปทำงานยังประเทศเกาหลีใต้มีจานวนเพิ่มขึ้นอย่างทวีคูณ3. การสร้างความร่วมมือระหว่างประเทศไทย-สาธารณรัฐเกาหลีในด้านแรงงาน มีประโยชน์ คือ 1) แรงงานไทยไปทำงานในสาธารณรัฐเกาหลีได้อย่างถูกต้องตามกฎหมาย ได้รับการคุ้มครองด้านสิทธิประโยชน์แรงงานที่เท่าเทียมกับคนชาติเกาหลี 2) สามารถแก้ไขปัญหาการเสียค่าบริการในอัตราที่สูงของแรงงานไทยได้ 3) เป็นแนวทางในการพัฒนาการจัดทำข้อตกลงระหว่างประเทศด้านแรงงานกับประเทศที่เป็นตลาดแรงงานใหม่ ข้อปัญหาคือ 1) ระยะเวลาในการดาเนินการจัดส่งแรงงานมีความล่าช้า เนื่องจากมีกระบวนการในการจัดส่งแรงงานหลายขั้นตอน และมีหลายหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในการดำเนินการตรวจสอบเอกสารต่าง ๆ ของแรงงาน 2) รัฐบาลเกาหลียังไม่มีความเข้มงวดในการบังคับใช้กฎหมายที่เกี่ยวข้องกับการจ้างงานแรงงานต่างชาติผิดกฎหมาย