Archeologisch vooronderzoek ten behoeve van de nieuwbouw/ vernieuwen fundering aan de Hoge Maasdijk 132 te Andel, gemeente Altena

Vestigia Archeologie Cultuurhistorie heeft in opdracht van Dhr. E. Landtman een archeologisch bureauonderzoek en een inventariserend veldonderzoek door middel van verkennende boringen uitgevoerd voor een plangebied te Andel, in de gemeente Altena. Het plangebied is gelegen aan de Hoge Maasdijk 132. Het plangebied is momenteel deels bebouwd. De initiatiefnemer is voornemens de fundering van het bestaande huis te vernieuwen en het overige terrein te ontwikkelen. Voorafgaand aan de ontwikkelingen dient in het kader van de omgevingsvergunning in kaart te worden gebracht of er archeologische waarden in het geding zijn. Momenteel zijn er nog geen definitieve plannen van de werkzaamheden beschikbaar. Er wordt uitgegaan van een maximale verstoring van het plangebied om de archeologische risico’s in kaart te brengen. Binnen het plangebied worden afzettingen van meerdere stroomgordels verwacht, namelijk de Andel (4820-4160 BP), daarboven de Biesheuvel-Hamer (4020-3210 BP) met daarboven de Alm + Afgedamde Maas, (1760-46 BP). Binnen een dergelijk dynamisch rivierenlandschap hebben vooral de hogere delen een hoge verwachting voor het aantreffen van archeologische bewonings- en gebruiksresten. Op basis van reeds uitgevoerd booronderzoek kan gesteld worden dat binnen het plangebied vooral de oever en crevasse afzettingen van de Biesheuvel-Hamer kunnen worden aangetroffen. Afzettingen van de Andel zijn veelal niet aangetroffen. De afzettingen van de Biesheuvel-Hamer zijn in de omgeving gekarteerd op ca. 0,11 – 0,39 m -NAP (120 – 155 cm onder maaiveld). In de top van deze afzettingen kunnen resten voorkomen daterend vanaf de Bronstijd tot de Middeleeuwen. Het is echter ook mogelijk dat deze resten reeds verspoeld zijn door overstromingen, waarvan de overslagpakketten bovenop de Biesheuvel-Hamer afzettingen worden verwacht. Op en in de overslagpakketten kunnen resten voorkomen daterend tot de Middeleeuwen en Nieuwe tijd. Deze resten kunnen voorkomen vanaf het huidige maaiveld. Uit het historisch kaartmateriaal blijkt dat onder de huidige bebouwing mogelijk resten van eerdere gebouwen kunnen voorkomen. Het is niet te bepalen in welke mate deze reeds verstoord zijn. Op basis van het uitgevoerde bureauonderzoek wordt geadviseerd om een verkennend booronderzoek uit te voeren binnen het plangebied om de diepte van de afzettingen van de Biesheuvel-Hamer afzettingen te bepalen, alsmede of in deze afzettingen bodemopbouw heeft plaatsgevonden. Ook dient bepaald te worden of in de overslagpakketten boven op deze afzettingen nog archeologische resten verwacht kunnen worden. Om voldoende inzicht te krijgen in het plangebied wordt geadviseerd om een zestal boringen verdeeld over het terrein te zetten in een verspringend grid van ca. 13 x 15 m, overeenkomend met een E2 grid voor kleine gebieden met een brede verwachting Dit inventariserend veldonderzoek door middel van verkennende boringen is uitgevoerd op 1 juli 2022. Hieruit kan worden geconcludeerd dat de natuurlijke ondergrond bestaat uit een pakket ongerijpte crevasse- of oeverafzettingen van de Andelse stroomgordel, afgedekt door een dik pakket komklei en vervolgens afgedekt door een pakket gerijpte oeverafzettingen. Dit pakket oeverafzetting wordt toegeschreven aan de Biesheuvel - Hamer. Het natuurlijke bodemprofiel gaat op 40 tot 130 cm -mv scherp naar boven toe over in een matig humeus, matig zandig kleipakket. Vanwege een bijmenging van baksteenfragmenten en stukjes beton betreft het hier waarschijnlijk een recent omgewerkt pakket. De oorspronkelijke bodem en het potentiële archeologische niveau in de top van de oeverafzettingen is afgetopt en daarom worden op dit niveau geen archeologische waarden verwacht. In de boringen 1 en 2 aan de oostzijde van het plangebied is een vegetatieniveau aangetroffen op een diepte van ca. 130-180 cm onder maaiveld. In boring 3 is een humeus pakket met kippengaas aangetroffen boven een ondoordringbare laag op 80-90 cm -mv. Waarschijnlijk is dit een recent dichtgestorte beerkelder maar het kan niet helemaal uitgesloten worden dat dit een muurrestant betreft van een bouwwerk uit de Nieuwe tijd. Advies Op basis van het bureauonderzoek gold een lage verwachting voor sporen van bewoning vanaf het Paleolithicum tot aan de Bronstijd, een middelhoge verwachting voor sporen van bewoning vanaf de Bronstijd tot de Middeleeuwen en een middelhoge verwachting voor resten uit Middeleeuwen en Nieuwe tijd. Onder de huidige bebouwing kunnen resten voorkomen van historische voorlopers. Op basis van deze verwachting is een booronderzoek uitgevoerd, waarbij 6 boringen zijn gezet. In twee boringen is een laklaag / vegetatieniveau aangetroffen op ca. 130 – 180 cm onder maaiveld (boring 1 en 2) aan de oostkant van het plangebied. In dit niveau zijn geen archeologische indicatoren aangetroffen, waardoor het archeologisch potentieel niet hoog is. Aangezien momenteel nog geen definitieve plannen beschikbaar zijn voor de verdere inrichting van het plangebied, wordt een algemeen advies opgesteld. Op basis van het bureauonderzoek ligt het bestaande huis op een locatie waar sprake is van historische bebouwing; mogelijk is dit huis op funderingen van een voorganger of voorgangers gebouwd. Werkzaamheden aan de fundering kunnen deze archeologische waarden schade toebrengen. Als er sprake is van graafwerkzaamheden binnen of om het huis, wordt geadviseerd om deze uit te voeren onder archeologische begeleiding van de werkzaamheden. Hiervoor dient eerst een Programma van Eisen (PvE) te worden opgesteld dat de goedkeuring behoeft van het bevoegd gezag, de gemeente Altena. Zonder een goedgekeurd PvE kan niet met de werkzaamheden worden begonnen. In het oostelijke deel van het plangebied is nog wel sprake van een archeologische verwachting; Deels een verwachting op historische bebouwing en deels op een mogelijk bewoonbaar archeologisch niveau in de ondergrond. Indien in dit deel van het plangebied ingrepen gaan plaatsvinden dieper dan 50 cm onder maaiveld, dient vervolgonderzoek plaats te vinden. Geadviseerd wordt om in dit deel dan een proefsleuf aan te leggen van 20 x 2 m om inzicht te krijgen in het archeologisch potentieel van de vegetatiehorizont en vast te stellen of er sprake is van historische bebouwing. Indien sprake is van sporen wordt geadviseerd voor betere duiding plaatselijk de proefsleuf te verbreden tot 4 m. Voorafgaand aan een dergelijk onderzoek dient eerst een Programma van Eisen te worden opgesteld dat de goedkeuring behoeft van het bevoegd gezag, de gemeente Altena. Aan de zuidzijde van het plangebied is de archeologische verwachting bijgesteld naar laag en behoeven in het geval van ingrepen geen verder onderzoek te worden uitgevoerd. De verschillende adviezen zijn weergegeven in afbeelding 9. Naschrift Het rapport is aangepast naar aanleiding van de opmerkingen van de adviseur van het bevoegd gezag en in versie 1.1 opnieuw voorgelegd ter goedkeuring op 27 juli 2023. Deze versie is goedgekeurd. De adviseur van het bevoegd gezag adviseert echter om op het volledige terrein een proefsleuvenonderzoek uit te voeren. Het bevoegd gezag, de gemeente Altena, dient eerst over het advies in dit rapport een besluit te nemen. Wanneer het bevoegd gezag besluit dat vervolgonderzoek niet noodzakelijk is en het plangebied wordt vrijgegeven voor de voorgenomen ontwikkelingen, blijft de meldingsplicht archeologische toevalsvondst of waarneming van kracht (Erfgoedwet, artikel 5.10 Archeologische toevalsvondst). Aangezien het nooit volledig is uit te sluiten dat tijdens eventueel grondverzet een archeologische ‘toevalsvondst’ wordt gedaan, is het wenselijk de uitvoerder van het grondwerk te wijzen op de plicht om hiervan zo spoedig mogelijk melding te doen bij het bevoegd gezag, de gemeente Altena, en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Vestigia Archeologie Cultuurhistorie 受 E. 兰特曼（E. Landtman）先生委托，为阿尔特纳（Altena）市镇安德尔（Andel）地区一处规划用地开展了考古室内研究与勘探钻孔勘查性野外调查。该规划用地位于霍赫马斯迪克（Hoge Maasdijk）132号，目前部分区域已建成。项目发起方计划翻新现有住宅的地基，并对剩余地块进行开发。为配合环境许可办理，需先排查规划用地内是否存在考古价值。目前尚未确定施工的最终方案，本次调查以最大程度扰动规划用地为前提，以明确考古风险。
规划用地内预计存在多套河道带沉积层，分别为安德尔河道带（4820-4160 BP，即距今4820至4160年）、其上的比斯赫乌芬-哈默（Biesheuvel-Hamer）河道带（4020-3210 BP），以及该带之上的阿尔姆+被封堵马斯河（Alm + Afgedamde Maas）沉积层（1760-46 BP）。在这类动态河流景观中，地势较高的区域往往具有较高的考古遗存发现概率，尤其是人类居住与使用遗迹。根据此前开展的钻孔调查，规划用地内主要可见比斯赫乌芬-哈默河道带的河漫滩与决口扇沉积层，安德尔河道带沉积层则鲜有发现。比斯赫乌芬-哈默河道带沉积层在周边区域的埋深约为阿姆斯特丹基准面（Normaal Amsterdams Peil，NAP）下0.11–0.39米（即地面下120–155厘米），该沉积层顶部可能存在青铜时代至中世纪的遗存，但这些遗存也可能已被洪水冲刷殆尽——洪水溢流沉积层通常覆盖于比斯赫乌芬-哈默河道带沉积层之上，该层及其内部可能存在中世纪至近代的遗存，埋藏深度可从当前地面起算。
历史地图资料显示，现有建筑下方可能存在早期建筑遗迹，但无法确定其受扰动程度。根据室内研究结果，建议在规划用地内开展勘探钻孔调查，以明确比斯赫乌芬-哈默河道带沉积层的埋深及土层结构，并确认其上覆溢流沉积层中是否存在考古遗存。为充分掌握规划用地情况，建议布设6个钻孔，采用间距约13×15米的跳点网格（E2小型区域通用网格）进行布设。本次勘探钻孔野外调查于2022年7月1日完成。
调查结果显示，自然基底由安德尔河道带的未成熟决口扇/河漫滩沉积层构成，其上覆盖厚层亚黏土，再之上为成熟河漫滩沉积层，该层被归为比斯赫乌芬-哈默沉积带。自然土壤剖面在地面下40至130厘米处向上过渡为中度腐殖质、中度砂质黏土层。由于该层混杂有砖碎片与混凝土块，推测为近期改造土层。原自然土壤层与河漫滩沉积层顶部的潜在考古层已被削平，因此该层未发现考古价值。在规划用地东侧的1号与2号钻孔中，于地面下130–180厘米处发现植被层；3号钻孔中，于地面下80–90厘米处的不透水层上方发现含有鸡栅的腐殖土层，推测为近期封闭的啤酒窖，但也无法完全排除其为近代建筑墙体残迹的可能。
根据室内研究，旧石器时代（Paleolithicum）至青铜时代的居住遗迹发现概率较低，青铜时代至中世纪的居住遗迹发现概率为中高，中世纪至近代遗存发现概率同样为中高。现有建筑下方可能存在早期建筑遗存。基于上述评估开展的钻孔调查共布设6个钻孔，其中东侧的1号与2号钻孔在地面下130–180厘米处发现黏土层/植被层，但未检出考古指标，因此该区域考古潜力不高。
由于目前尚未确定规划用地的最终开发方案，本次出具通用建议。根据室内研究，现有住宅所在区域曾存在历史建筑，该住宅可能建于前代建筑的地基之上。地基翻新作业可能对该区域的考古价值造成破坏，若在住宅内或周边开展开挖作业，建议在考古人员全程监护下进行，且需先编制《技术要求说明书（Programma van Eisen，PvE）》，并经主管当局阿尔特纳市镇审核批准，未获得批准的PvE不得开工。
规划用地东侧仍存在考古潜力：部分区域存在历史建筑遗存的可能性，部分区域地下可能存在可发掘的考古遗存。若该区域开展埋深超过地面下50厘米的施工作业，需开展后续调查，建议布设一条长20米、宽2米的试掘沟，以明确植被层的考古潜力及历史建筑遗存情况；若发现遗迹，建议将试掘沟拓宽至4米以进一步明确情况。开展上述调查前，同样需编制经阿尔特纳市镇批准的PvE。规划用地南侧的考古潜力已调整为低水平，若开展施工无需开展额外调查。各项建议详见图9。
本报告根据主管当局顾问的意见进行了修订，并于2023年7月27日以1.1版重新提交审核并获得批准。不过主管当局顾问建议在整个规划用地范围内开展试掘沟调查。主管当局阿尔特纳市镇需先就本报告中的建议作出决议。若主管当局判定无需开展后续调查并批准规划用地开发，仍需执行考古偶然发现报告义务（《遗产法》第5.10条 考古偶然发现）。由于无法完全排除在土方作业中发现考古偶然遗存的可能，应提醒土方作业方尽快向主管当局阿尔特纳市镇及荷兰国家文化遗产局（Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed）报告相关发现。