แนวทางการพัฒนากระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนตามพระราชบัญญัติศาลเยาวชนและครอบครัวและวิธีพิจารณาคดีเยาวชนและครอบครัว พ.ศ. 2553

การศึกษาเรื่อง “แนวทางการพัฒนากระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนตามพระราชบัญญัติศาลเยาวชนและครอบครัวและวิธีพิจารณาคดีเยาวชนและครอบครัว พ.ศ. 2553” มีวัตถุประสงค์ เพื่อศึกษากระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนในชั้นการพิจารณาคดี ปัญหาอุปสรรคในการปฏิบัติงาน ตามพระราชบัญญัติศาลเยาวชนและครอบครัวและวิธีพิจารณาคดีเยาวชนและครอบครัว พ.ศ. 2553 เพื่อศึกษากระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชน ปัญหาอุปสรรค และแนวทางในการนำกระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูของศาลเด็กและเยาวชนของประเทศสหรัฐอเมริกามาปรับใช้ในประเทศไทย และเพื่อแสวงหาแนวทางการพัฒนากระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนสำหรับผู้ปฏิบัติงานที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการยุติธรรมเด็กและเยาวชน วิธีการศึกษาเป็น การวิจัยเชิงคุณภาพ (Qualitative Research) โดยการศึกษาค้นคว้าจากเอกสาร (Documentary Study) และการสัมภาษณ์เชิงลึก (In-depth Interview) กับผู้บริหารและผู้ปฏิบัติงานที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนทั้งของประเทศไทยและประเทศสหรัฐอเมริกา ผลการศึกษา พบว่า กระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนในชั้นการพิจารณาคดีของศาลเยาวชนและครอบครัว ตามพระราชบัญญัติศาลเยาวชนและครอบครัวและวิธีพิจารณาคดีเยาวชนและครอบครัว พ.ศ. 2553 นั้น ได้ใช้สองมาตรการควบคู่กัน คือ มาตรการพิเศษแทนการดำเนินคดีอาญาตามมาตรา 90 กับมาตรการแทนการพิพากษาคดีตามมาตรา 132 วรรค 1 โดยพิจารณาจากหลักเกณฑ์ในแต่ละมารการที่แตกต่างกัน ได้แก่ ขั้นตอนของกระบวนการพิจารณาคดี อัตราโทษจำคุก พฤติการณ์ของคดีไม่ร้ายแรงเกินสมควร ความยินยอมของผู้เสียหาย เด็กหรือเยาวชนไม่เคยได้รับโทษจำคุกมาก่อน และเด็กหรือเยาวชนผู้กระทำผิดสำนึกในการกระทำของตนเอง เป็นต้น โดยการดำเนินการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูนั้นจะดำเนินการผ่านข้อบังคับของประธานศาลฎีกาว่าด้วยหลักเกณฑ์ วิธีการและเงื่อนไขในการจัดทำแผนแก้ไขบำบัดฟื้นฟูหลังฟ้องคดี พ.ศ. 2556 และข้อบังคับของประธานศาลฎีกา ว่าด้วยหลักเกณฑ์ วิธีการ และเงื่อนไขในการกำหนดมาตรการแทนการพิพากษาคดี พ.ศ. 2556 ซึ่งเป้าหมายเบื้องต้นของการกระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟู คือ ต้องการหันเหคดีเด็กและเยาวชนออกจากกระบวนการทางอาญา และเปิดโอกาสให้ผู้กระทำผิดที่เป็นเด็กและเยาวชนได้รับการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูและพัฒนาทางด้านกาย จิต สังคมอย่างต่อเนื่องแทนการดำเนินคดีอาญาหรือการพิพากษาคดี และผู้เสียหายได้รับการคุ้มครองสิทธิและการเยียวยาและชดเชยค่าเสียหายตามสิทธิและความเหมาะสม รวมถึงสังคมและชุมชนได้รับการป้องกันความเสียหายและความรุนแรงจากการกระทำผิดของเด็กและเยาวชน อย่างไรก็ตามการดำเนินการเกี่ยวกับกระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนในชั้นการพิจารณาคดีของศาลเยาวชนและครอบครัว ยังมีปัญหาและอุปสรรคในหลายประการทั้งในด้านการปฏิบัติงาน ด้านสถานที่การแก้ไขบำบัดฟื้นฟู ด้านการประสานงานต่างๆ ด้านข้อกฎหมาย และด้านนโยบายการปฏิบัติงานในส่วนของศาลเด็กและเยาวชนของเมืองซานดิเอโก ประเทศสหรัฐอเมริกา เป็นศาลหนึ่งที่อยู่ภายใต้ศาลสูงสุดของรัฐแคลิฟอร์เนีย (Superior Court of California) ดำเนินการภายใต้หลักกฎหมาย Superior Court of California, County of San Diego, Juvenile Division Rule มีอำนาจหน้าที่ในการพิจารณาคดีเด็กหรือเยาวชนที่มีอายุต่ำกว่า 18 ปี และบุคคลที่อยู่ภายใต้การอุปการะ (Nonminor dependent) อายุระหว่าง 18 ถึง 21 ปี แนวทางหลักการปฏิบัติต่อคดีของเด็กและเยาวชนนั้นจะมี 2 แนวทาง ได้แก่ คดีการกระทำความผิดของเด็กและเยาวชน กับคดีเด็กและเยาวชนที่อยู่อาศัยกับผู้อุปถัมภ์ ซึ่งในกระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนในการศึกษาครั้งนี้จะอยู่ในส่วนของคดีการกระทำความผิดของเด็กและเยาวชน ทั้งนี้หลักเกณฑ์การพิจารณาในการเข้าสู่กระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟู คือ ระดับความเสี่ยงของเด็กหรือเยาวชนต่อชุมชน และประเภทของคดีที่กระทำความผิดและพฤติการณ์ของคดี และรูปแบบการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนจะประกอบไปด้วย 2 รูปแบบ คือ การแก้ไขบำบัดฟื้นฟูโดยไม่ใช้สถานที่ควบคุม และการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูในสถานที่ควบคุม โดยหน่วยงานและกลไกสำคัญหลักในการแก้ไขบำบัดฟื้นฟู คือ ศาลเด็กและเยาวชน และกรมคุมประพฤติ ซึ่งมีบทบาทการดำเนินการที่ชัดเจน โดยที่ศาลเด็กและเยาวชนจะมีบทบาทหน้าที่ในการพิจารณาคดีเท่านั้น ส่วนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูจะเป็นหน้าที่ของกรมคุมประพฤติและหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนในพื้นที่เมืองซานดิเอโก ผู้ศึกษาเห็นว่า เมื่อกระบวนการยุติธรรมสำหรับเด็กและเยาวชนของประเทศไทย มีทิศทางของการปรับเปลี่ยนในระดับแนวคิดจึงมีผลต่อการเปลี่ยนแปลงแนวทางในระดับปฏิบัติที่ต้องมีการพัฒนา กล่าวคือ การใช้มาตรการพิเศษแทนการดำเนินคดีอาญาและมาตรการแทนการพิพากษาคดีเพื่อการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนในชั้นการพิจารณาคดีต้องได้รับการพัฒนา ปรับปรุงให้สอดคล้องต่อการเปลี่ยนแปลงในเชิงโครงสร้างของแนวคิดเกี่ยวกับกระบวนการยุติธรรมสำหรับเด็กและเยาวชนรูปแบบใหม่ที่มุ่งแก้ไขบำบัดฟื้นฟูและการมีส่วนร่วมของภาคีเครือข่ายที่เกี่ยวข้องกับเด็กและเยาวชน ดังนั้นข้อเสนอต่อแนวทางการพัฒนากระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนในชั้นการพิจารณาคดีของศาลเยาวนและครอบครัวตามพระราชบัญญัติศาลเยาวชนและครอบครัวและวิธีพิจารณาคดีเยาวชนและครอบครัว พ.ศ.2553 จึงควรมีการปรับปรุงบริบทต่างๆ ทั้งด้านนโยบาย ด้านหลักการใช้กฎหมายในการแก้ไขบำบัดฟื้นฟู ด้านโครงสร้างและบุคลากร ด้านกระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟู และด้านการพัฒนาระบบติดตามเด็กและเยาวชน เพื่อสร้างกระบวนการแก้ไขบำบัดฟื้นฟูเด็กและเยาวชนให้มีประสิทธิภาพและสามารถรองรับกับรูปแบบของกระบวนการยุติธรรมสำหรับเด็กและเยาวชนในทิศทางใหม่ได้อย่างแท้จริง

本研究题为《基于佛历2553年（公元2010年）<青少年与家庭法院法>及<青少年与家庭案件审理办法>的青少年矫治帮教流程优化路径探析》。研究旨在达成三大目标：其一，探析佛历2553年《青少年与家庭法院法》及《青少年与家庭案件审理办法》框架下，司法审理阶段的青少年矫治帮教流程与实务阻碍；其二，研究青少年矫治帮教流程、实务困境，并借鉴美国少年法庭的矫治帮教模式以适配泰国本土场景；其三，为参与青少年司法流程的实务工作者探寻优化青少年矫治帮教流程的可行路径。本研究采用质性研究（Qualitative Research）方法，具体通过文献研究（Documentary Study）与深度访谈（In-depth Interview）开展，访谈对象涵盖泰国与美国两国青少年矫治帮教领域的管理人员及实务人员。

研究发现，依据佛历2553年《青少年与家庭法院法》及《青少年与家庭案件审理办法》，青少年与家庭法院的司法审理阶段青少年矫治帮教流程采用两项并行措施：一是依据第90条规定的刑事诉讼替代特殊措施，二是依据第132条第1款规定的刑罚替代措施。两项措施的适用考量标准各有不同，包括审理流程阶段、监禁刑适用率、案件情节未达严重程度、被害人同意、涉案青少年无监禁前科、涉案青少年已认知自身行为过错等。此类矫治帮教工作需依据佛历2556年（公元2013年）《最高法院关于起诉后矫治帮教方案制定的标准、流程与条件指令》，以及佛历2556年《最高法院关于刑罚替代措施认定的标准、流程与条件指令》开展。

矫治帮教流程的核心初衷，是将青少年案件从刑事诉讼程序中分流，为涉案青少年提供持续性的生理、心理与社会层面矫治帮教及发展支持，以替代刑事追诉或刑罚裁判；同时保障被害人的合法权益，使其获得合理的救济与损害赔偿，并助力社会与社区防范青少年犯罪所带来的伤害与暴力风险。然而，青少年与家庭法院司法审理阶段的矫治帮教流程仍存在多维度阻碍，涵盖实务执行、矫治帮教场所、跨部门协作、法律法规及工作政策等层面。

美国加利福尼亚州圣地亚哥少年法庭隶属于加利福尼亚州高等法院（Superior Court of California），其运作依据《加利福尼亚州高等法院圣地亚哥郡少年法庭规则》（Superior Court of California, County of San Diego, Juvenile Division Rule），管辖范围涵盖18周岁以下青少年案件，以及18至21周岁的受监护依附人员（Nonminor dependent）案件。该法庭处理的青少年案件主要分为两类：青少年犯罪案件与青少年寄养监护案件，本研究聚焦的矫治帮教流程仅涉及青少年犯罪案件范畴。青少年矫治帮教程序的适用标准包括涉案青少年对社区的风险等级、所涉犯罪类型及案件情节，矫治帮教形式主要分为两类：非监管场所矫治帮教与监管场所矫治帮教。圣地亚哥地区矫治帮教工作的核心主体与机制为少年法庭与感化部门，二者权责清晰：少年法庭仅负责案件审理，而矫治帮教的具体执行则由感化部门及当地相关青少年矫治帮教机构承担。

研究者认为，泰国青少年司法流程正处于理念转型阶段，必然推动实务层面的优化变革：即需完善司法审理阶段的刑事诉讼替代特殊措施与刑罚替代措施，使其契合以矫治帮教为核心的新型青少年司法理念，并强化青少年相关利益相关方的协同参与。据此，针对佛历2553年《青少年与家庭法院法》及《青少年与家庭案件审理办法》框架下青少年与家庭法院司法审理阶段的矫治帮教流程优化，本研究提出如下改进方向：需从政策层面、矫治帮教法律适用原则、机构架构与人员配置、矫治帮教流程、青少年跟踪监测系统建设等多维度进行优化完善，以构建真正适配新型青少年司法理念的高效青少年矫治帮教流程，切实支撑青少年司法体系的转型发展。