ความรับผิดทางอาญาที่เกิดจากความบังเอิญ: ศึกษากรณีการกระทำโดยประมาท

จุดประสงค์ของการลงโทษทางอาญาก็เพื่อให้ผู้กระทำได้แก้ไขปรับปรุงตนเองมากกว่าการลงโทษเพื่อแก้แค้นจึงควรเน้นที่สภาพจิตใจของผู้กระทำ ดังนั้นการพิจารณาความผิดโดยอาศัยผลของการกระทำจึงยังไม่สอดคล้องกับจุดประสงค์ของการลงโทษกล่าวคือ ผลของการกระทำความผิดอาจเกิดขึ้นได้โดยความบังเอิญ ดังนั้นการที่กฎหมายอาญาเอาผลมาเป็นองค์ประกอบของความผิดทางอาญาและกำหนดโทษหนักเบาตามผลดังกล่าวจึงเท่ากับนำเอาความบังเอิญซึ่งไม่แน่นอนมาใช้ลงโทษผู้กระทำ โดยไม่ได้คำนึงถึงสภาพจิตใจ (mental element) ของผู้กระทำ การลงโทษจึงไม่เหมาะสมกับสภาพจิตใจเพื่อปรับปรุงแก้ไขผู้กระทำความผิด เช่น นายดำเจตนาตบหน้านายแดงหนึ่งทีแต่ต้องรับผิดต่างกันเพราะผลการทำร้ายว่ามีความร้ายแรงถึงขั้นเป็นอันตรายแก่กายหรือจิตใจขนาดใด ซึ่งขึ้นอยู่กับผลของการกระทำที่เกิดขึ้นอันนอกเหนือเจตนาตั้งแต่แรก การกำหนดองค์ประกอบความผิดทางอาญาที่ผูกติดอยู่กับผลที่เกิดได้จากความบังเอิญ และนำมาลงโทษตามเหตุที่คาดหมายไม่ได้แล้ว ย่อมจะทำให้การลงโทษไม่เหมาะสมกับความผิด กลายเป็นว่าความผิดตามความชั่วร้ายในจิตใจของผู้กระทำและโทษของการกระทำความผิดขึ้นอยู่กับเหตุบังเอิญ มิใช่ตั้งอยู่บนเหตุผลและมีความแน่นอนตามหลักการลงโทษ ไม่เป็นไปตามสภาพจิตใจหรือความชั่วของผู้กระทำแต่กลับเป็นการลงโทษตามวัตถุประสงค์เพื่อแก้แค้น การลงโทษดังกล่าวแก่ผู้กระทำย่อมจะไม่เกิดผลดีตามวัตถุประสงค์และไม่เกิดประโยชน์ใด ๆ เลย โดยเฉพาะความรับผิดจากการกระทำโดยประมาท เนื่องจากการกระทำโดยประมาทกำหนดความผิดตามผลที่เกิดขึ้นวิทยานิพนธ์ฉบับนี้จึงเสนอแนวความผิดเพื่อลดความบังเอิญอันเกิดจากผลของการกระทำความผิดโดยประมาท โดยกำหนดลักษณะความผิดเสียใหม่เพื่อลดความรับผิดโดยบังเอิญอันเกิดจากองค์ประกอบลงโดยกำหนดความผิดที่เป็นการเริ่มต้น (inchoate crime) เพื่อป้องกันเหตุก่อนจะเกิดผล เช่น การห้ามพกพาอาวุธหรือความผิดฐานเป็นอั้งยี่ หรือซ่องโจร เป็นต้น ความผิดฐานก่อภยันตราย (endangerment) กล่าวคือเป็นการกระทำผิดโดยพิจารณาจากลักษณะพฤติกรรมแห่งการกระทำที่จะก่อให้เกิดภยันตรายโดยผู้กระทำรู้หรือน่าจะรู้ถึงความเสี่ยงภัยนั้นก็จะต้องมีความรับผิดแล้วแม้ว่าผลจะเกิดหรือไม่ก็ตาม เช่น ห้ามขับรถเร็ว หรือห้ามเผาหญ้าใกล้บ้านหรือทรัพย์สินของผู้อื่นเพราะหากไม่ระวังไฟอาจจะลามเข้าไปไหม้ในบ้านหรือทรัพย์สินนั้น ๆ ได้ โดยไม่ต้องรอให้ผลเกิดขึ้นก่อน สุดท้ายวิทยานิพนธ์ฉบับนี้เสนอแนวคิดในการแก้ไขความรับผิดจากการกระทำโดยประมาทโดยแยกการกระทำโดยประมาทออกเป็นการกระทำประมาทโดยจงใจกับการกระทำโดยไม่จงใจ เช่น รู้ว่าตนเมาแล้วยังขับรถเร็ว แม้มั่นใจว่าจะไม่เกิดเหตุก็ตาม กฎหมายสามารถลงโทษได้ทันที เพราะอย่างแรกผู้กระทำแสดงความจงใจเสี่ยงภัยโดยรู้อยู่หากป้องกันไว้ได้ก็จะไม่เกิดการเสี่ยงภัยนั้น โดยไม่ต้องรอให้ผลเกิด ส่วนกรณีหลังหากผู้กระทำไม่รู้ว่าตนเองกำลังประมาทอยู่หากเกิดผลขึ้นก็ใช้มาตรการชดใช้ทางแพ่งน่าจะดีกว่าทางอาญา

刑事处罚的核心目的本应在于矫正行为人，而非单纯的报复泄愤，故刑罚裁量理应聚焦于行为人的主观心理状态。据此，仅以犯罪行为的损害结果作为定罪依据，与刑事处罚的初衷相悖——犯罪结果可能因偶然因素而产生，若刑法将损害结果直接纳入犯罪构成要件，并依此结果轻重裁量刑罚，无异于以不确定的偶然事件对行为人施以处罚，完全无视行为人的主观心理要件（mental element），此种处罚既无法契合行为人的主观状态以实现矫正目的，亦难谓正当。例如，甲本欲殴打乙，却因最终造成的伤害程度（危及人身或精神健康）不同而承担不同责任，而该伤害结果往往超出行为人最初的故意范畴，系偶然发生。将偶然产生的结果纳入犯罪构成要件，并依据无法预见的后果量刑，将导致罪责刑不相适应：行为人的主观恶性与刑罚轻重竟取决于偶然因素，而非基于理性与确定性的刑罚原则，全然不顾行为人的主观心态或恶性，反而沦为报复工具，此种处罚不仅无法达成刑罚的矫正目的，更毫无裨益可言。尤以过失犯罪为甚，其刑事责任的认定完全依附于实际发生的损害结果。有鉴于此，本文提出改革过失犯罪的偶然责任模式，通过重构犯罪构成以消解偶然因素的影响：其一，设立未完成罪（inchoate crime）以提前防控风险，例如禁止非法携带武器、入室行窃或窝藏赃物等犯罪；其二，确立危险犯（endangerment），即只要行为人明知或应知其行为具有危险性，无论损害结果是否实际发生，均应承担刑事责任。例如，禁止超速驾驶，或禁止在住宅或他人财物附近焚烧枯草——若疏于防范，火势极易蔓延至房屋或他人财物，无需等待实际损害结果发生即可追责。最后，本文提出改革过失犯罪刑事责任的具体思路，将过失行为区分为有意过失与无意过失两类：对于明知自身处于不适状态仍实施高危行为（例如醉酒后仍超速驾驶，即便行为人自信可避免事故），可直接施以刑事处罚，盖因行为人已然表现出有意冒险的心态，只要尽到合理注意义务即可避免危险，无需等待损害结果发生；而对于行为人本身并未意识到自身存在过失的情形，若实际发生损害结果，通过民事赔偿途径追责或许比刑事处罚更为妥当。